حيات معنوى فرهنگى علم در قرون نخستين اسلامى ، مقام معنوى ايرانيت به يك معنى به مثابهء مركز اصلى امپراتورى خلفا تجلى كرد . شكوه پايتخت ، آن‌چنان همهء متفكران بزرگ را به خود جذب كرده بود كه در ايالات ، حيات معنوى در چهارچوب فرهنگ اسلامى فقط در حوزه‌هاى محدودى مىتوانست تكامل يابد ( طبيعتا اين امر براى اسپانياى مستقل [ از خلافت عباسى ] معتبر نبود ) . سرزمينهايى مانند عربستان و مصر ، سوريه ( پس از انقراض امويان ) و ايران در دوران نخستين عباسيان به عنوان مراكز فعاليت معنوى پيشرفتى حاصل نكردند . در اين امر علاوه بر قدرت جذب پايتخت ، اين موضوع نيز كه « ايرانيان مانند ژرمنها در جذب فرهنگ و بازآفرينى آن قويتر بودند تا در ابداع خالص فرهنگى » ، « 1 » تأثير داشت . در واقع به مدت زمانى نياز بود تا اينكه ايرانيان به حوزهء فرهنگى گسترده و جديدى كه

--> ( 1 ) . Hans Heinrich Schaeder : Der Osten im West - Ostlichen Divan'' , S . 810 - 815 ( in : Johann Wolfgang von Goethe : West - Ostlicher Divan , . . . hrsg . von Ernst Beutler , ( Leipzig 1943 ) , S . 787 - 835 [ Sammlung Dieterich , Band 125 ] ) .