همچنين در سال 389 ه / 999 م خلفاء هنوز داراى املاك خاصّه ( به‌عنوان خاصّ ) در فارس بودند . « 10 » عباسيان ( مانند امويان ) املاك ديگرى را نيز در آذربايجان ( ورثان و مراغه « 11 » ) در تصاحب خود داشتند . املاك دولتى علاوه بر فارس ، « 12 » هنوز در رى ، « 13 » قزوين ، « 14 » دينور « 15 » و طبرستان « 16 » وجود داشت . خليفه بخشى از آنها را به‌عنوان اقطاع ( قطاعى ) « 17 » به محمّد طاهرى واگذار كرد . به طور كلّى املاك دولتى ( بر خلاف مثلا ملك وقف ) مىتوانست به طور دلخواه اضافه شود ، چنان كه بعدها سلجوقيان با تبديل املاك دولتى به اقطاع نظامى در مقياس وسيعى چنين كردند ، امّا بايد اين نكته را هم دانست كه با تغيير و تبديل املاك نيز دهكانان كماكان رعاياى دولت باقى مىماندند . « 18 » به زودى هريك از سلسله‌هاى مختلف ( مانند رواديه در آذربايجان ) « 19 » براى خود املاك دولتى تأمين كردند . اين امر ، مسئله استفاده عادلانه از مراتع « 20 » و شكارگاهها را نيز به وجود آورد . « 21 » توسعه املاك دولتى با تهيه زمينهاى جديد دولتى و با استرداد زمينهايى كه قبلا به‌عنوان اقطاع به اين و

--> ( 10 ) . در آن زمان بين تركان و خليفه تقسيم مىشد . تركان هربار سرانجام با تهديد ، 3 / 2 آن را مىگرفتند و بقيه از آن خليفه بود كه « قسط السلطان » خوانده مىشد . هلال : كتاب الوزراء ، ص 378 . - آنچه كه به خليفه مىرسيد . عبارت بود از « حق الورثة » كه بدون « حقوق بيت المال » بالغ بر 2000 كر ( - 6 بار الاغ ) جو ، گندم و ديگر غلات و نيز 19000 دينار و « كسد » ( ؟ - مخارج ؟ ؛ استهلاك ؟ ) مىشد : همان‌جا . ( 11 ) . رجوع كنيد به : بالاى صفحه ، چپ Togan in der EI , turk II 96 طوغان . ( 12 ) . تاريخ سيستان ، ص 288 : « ولايت سلطان » ( سال 8 - 297 ه / 910 م ) . ( 13 ) . « قراء السلطان » : ابن اثير : الكامل ، ج 7 ، ص 151 ( سال 279 ه / 892 م ) . ( 14 ) . « ضياع » Amedroz ) آن را به estates ترجمه كرده است ) : مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 83 ( سال 310 ه / 23 - 922 م ) . ( 15 ) . يعقوبى : كتاب البلدان ، ص 271 ( سال 278 ه / 891 م ) . ( 16 ) . « صوافى السلطان » - دربارهء اين لغت رجوع كنيد به : سمت راست . Dozy I 838 ( 17 ) . طبرى : تاريخ 3 ، ص 1524 ( سال 250 ه / 864 م ) ؛ يحيى : الخراج ، ص 59 - 56 . - سمت چپ . Dozy II 373 - در اين‌باره نگاه كنيد به : Herzfeld , Sam . VI 96 f . ( 18 ) . سياست‌نامه ، فصل 5 . ( 19 ) . پائين / وسط Togan in der EI , turk . , II 96 طوغان . ( 20 ) . بندارى : زبدة النصرة و نخبة العصرة ، ص 122 ( سال 512 ه / 1118 م در فارس ) . ( 21 ) . تاريخ سيستان ، ص 274 ( سال 289 ه / 902 م ، همان‌جا ) .