عمليات نظامى هر روز گسترش مىدادند . « 35 » ( منطقه‌بندى شهرها براساس مليّتهاى متفاوت و اقشار اجتماعى مختلف - به همان گونه كه از پيش معمول بود ، همواره باقى ماند ) . « 36 » به تدريج ضرورت مبارزات ملّى و اجتماعى به منظور تحقق برابرى با اعراب براى اقشار رهبرى جامعه ايران كاملا آشكار شد . همان‌طور كه قبلا ديديم ، « 37 » بخشى از دسته‌هاى قبايل عرب ( در ميان آنان « نجباى شمشير » ابناء الدولة ) « 38 » به خراسان مهاجرت كردند ، و به‌صورت قشر رهبرى درآمدند . اينان هرگز به اين فكر نبودند كه ايرانيان را با خود يكسان بدانند و يا آنان را با حقوقى برابر به رسميّت بشناسند ، « 39 » امّا خود به علت كثرت خصومتهاى مداوم قبيله‌اى چنان قدرت خود را به نابودى كشاندند و مقام خود را تضعيف كردند كه نتوانستند موقعيت ملّى و اجتماعى خويش را ، كه در اثر جنبش عباسيان به تاراج مىرفت ، حفظ كنند . « 40 » موقعيت دهكانان در اينجا و همچنين در طبرستان به واسطهء اين جريان و نيز به علت كوشش مازيار در جهت دگرگونى اجتماعى در سال 24 - 223 ه / 39 - 838 م ، « 41 » در اصل پابرجا ماند ، امّا آنان در بخش ميانى ايران و در غرب ، به خصوص در آغاز ، نقش قاطعى ايفاء نكردند . در اين نواحى و بيشتر در شهرها

--> ( 35 ) . طبرى ، تاريخ 2 ، ص 1180 ( سال 86 ه / 705 م ) . ( 36 ) . به طور مثال در اسپهان و حوالى آن ، يعقوبى : كتاب البلدان ، ص 275 . ( 37 ) . مقايسه كنيد با ص 448 و بعد جلد اول كتاب حاضر . ( 38 ) . كتاب الاغانى / قاهره ، ج 10 ، ص 116 ؛ جاحظ : Tria opuscula auctore . . . al - Djahiz , hrsg . V . Gerlof van vloten , ( Leiden 1903 ) . S . 15 . - اين مشخصه قبلا در عربستان جنوبى متعلق به امپراتورى ساسانيان وجود داشت : . Ebermann 122 ff . ( 39 ) . Goldziher , , , Das arab . Stammeswesen und der Islam'' , in den Muh . Stud . I 51 , 74 - قوّاد در عصر عباسيان ابتدا به افسران در خراسان اطلاق مىشد ، امّا تاريخ يعقوبى ج 2 ، ص 457 ، آنان را به طور كلى به‌عنوان محافل قدرتمندى كه در سال 146 ه / 4 - 763 م نفوذ فوق‌العاده‌اى بر جانشينان عباسيان داشتند ، مىشناسند ( اگرچه شكى نيست كه اعمال نفوذ آنان به تحريك خليفه انجام مىگرفت و خليفه خود خواهان آن بود ) . ( 40 ) . همان كتاب ، ص 80 . ( 41 ) . براى آگاهى بيشتر رجوع كنيد به ص 110 و بعد جلد اول كتاب حاضر .