در دو ولايت از سرزمين ايران ، دهكانان به مدت زياد ، نفوذ فراوان داشتند . يكى از اين دو ولايت ، فارس بود كه دهكانان به‌وسيله تجارت خود در اين منطقه غنى ، نفوذ و قدرت بسيار يافته بودند . در فارس رديفى از خاندانها برخى با منشأ عربى ( كه آنها نيز به تدريج كاملا ايرانى شده بودند ) با املاك وسيع خود ، با قلعه‌ها ، دهات و كشاورزان بسيار ، حتى در قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى نيز قدرت واقعى را در دست داشتند ، از جمله اين خاندانها ، آل « 12 » مرزپان بن زاديه ( كه ثروتمندترين آنان محسوب مىشد ) آل عماره ( و نيز آل گلنداء ) ، آل حنظلة بن تميم ، آل حبيب ( مدرك ) و آل ابى صفيه ، بودند . در ميان آنان مهم‌ترين مقامهاى ادارى تقسيم مىشد ؛ « 13 » از رياست پائين‌ترين واحد ادارى تا حكمرانى ولايات در دست آنان بود و آنان اغلب امير « 14 » نواحى مجاور « كردان » ( زموم الروم ) « 15 » نيز بودند و اخذ ماليات املاك براى دولت و طبيعتا براى خود را برعهده داشتند . « 16 » ولى آنان - خاندانهاى ايرانى و خاندانهاى ديگر به نسبتى كه ايرانى شده بودند - را بايد حافظ سنتهاى قديمى ايران نيز بشمار آورد . آنان بدون دغدغهء خاطر در فارس ، از آئين زرتشتى كه هنوز باقى مانده بود « 17 » ( حتى اگر خود مسلمان بودند ) حمايت و سنتهاى ملّى ، داستانهاى قهرمانى و هنر گسترده و قديمى سبك ساسانيان را حفظ مىكردند . - « 18 » و رقم تا قرن سوّم هجرى قمرى / دهم ميلادى

--> ( 12 ) . آل - خاندان ، . Clan - در اين‌باره همچنين رجوع كنيد به : Omelian Pritsak : Al Burhan , im Islam 30 , ( 1952 ) , s . 81 - 96 . ( 13 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 142 - 140 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 292 و بعد . - مقايسه كنيد با : . Schwarz VII 876 f . ( 14 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 141 ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 9 ، ص 148 ( سال 424 ه / 1033 م ) . ( 15 ) . رجوع كنيد به ص 436 جلد اول كتاب حاضر . ( 16 ) . درآمد يكى از افراد اين خاندان در آغاز قرن سوّم هجرى قمرى / نهم ميلادى بالغ بر ( ظاهرا سالانه ) 30 ميليون درهم مىشد ؛ در آغاز قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى فقط 10 ميليون درهم بود : اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 141 و بعد . ( 17 ) . رجوع كنيد به : Kremer , C . G . I 299 , 318 و نيز ص 247 و بعد جلد اول كتاب حاضر . ( 18 ) . در اين‌باره رجوع كنيد به : Ernst Kuhnel : Die Arabeske , ( Wiesbaden 1949 ) , S . 10 .