ايفاء مىكرد . بسيارى از ولايات ، مانند جبال « 684 » ، ديلم ، « 685 » طبرستان « 686 » و در جنوب ، كرمان « 687 » فاقد هرگونه رودخانه‌هاى قابل كشتيرانى بود . در استانهاى ديگر ، مانند گرگان ، « 688 » رودها بسيار كوتاه بود . فقط در فارس و همسايه آن خوزستان بود كه در آنها رودخانه‌هاى قابل كشتيرانى ( طاب ، شيرين ، شاذغان [ شادگان ] و « رود شوشتر » ) « 689 » با شرايط مناسبى كه منوط به مقتضيات طبيعى اين سرزمينها مىشد ، و تا زمان حاضر نيز معتبر است ، وجود داشت . بايد دانست كه در ايران كانالهاى قابل كشتيرانى نيز وجود نداشت . كشتيرانى در سواحل دريا برعكس به طور كلى به گونه ديگرى بود و در واقع آن‌چنان اهميتى داشت كه شهرت آن به خارج از ايران نيز كشيده شده بود . كشتيرانى در اين نواحى يك‌بار در درياى خزر انجام مىشد . در اينجا آبسكون ( نزديك استرآباد ) بندر اصلى رفت‌وآمد ، آن‌هم نه فقط براى گيلان ، ديلم ، طبرستان ، و ارّان با بنادر كوچكش مانند فوم ( هوم ) نزديك آمل ، رشت ، باكو و غيره ، بلكه همچنين براى رفت‌وآمد خزران ، كه سرزمين آنها تا مصبّ ولگا گسترش مىيافت ، بود . منزلگاه بين راه در مواقع طوفانى و مواردى شبيه به آن فقط دهستان بود . « 690 » آمل از گذشته ( 7 - 106 ه / 25 - 724 م ) مقرّ مأمور نظارت بر « امور كشتيها » بود ، كه ظاهرا مقررات سفر بر روى رودخانه‌هاى ساحلى را نيز اجرا مىكرد . « 691 »

--> ( 684 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 202 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 370 . ( 685 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 310 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 380 . ( 686 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 212 ؛ ابن حوقل المسالك و الممالك قبل ما 2 ، ص 381 . ( 687 ) . حدود العالم ، ص 125 . ( 688 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 213 . ( 689 ) . يعنى كارون / دجيل ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 252 و بعد ، ص 265 . ( 690 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 213 و بعد ، ص 218 و بعد ، ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 382 و بعد ، ص 388 ، مسعودى : مروج الذهب ، ج 2 ، ص 25 . ( 691 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 49 .