( بر روى سكه‌هاى ضرب‌شده در ايران ) تنها « محمد رسول الله » ؛ در زمان مهدى ( گاه نيز در زمان هارون الرشيد ) به‌عنوان ثناء « صلى اللّه عليه و السّلم » رواج يافت . « 547 » مأمون آنها را دوباره حذف كرد و به‌جاى آنها مجددا « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ » * را رواج داد . از زمان متوكّل ( 247 - 232 ه / 861 - 847 م ) به طور وسيعى عبارات عقيدتى مانند : « لا إله الا الله وحده لا شريك له » در روى سكّه ؛ و « محمدا رسول الله » « 548 » در پشت سكه‌ها ظاهر شد . اين تطوّر به ايران محدود نبود و به طور كلى تمام سكه‌هاى خلفاء را دربر مىگرفت . در آغاز نام خليفه هنوز ديده نمىشد . ابتدا مهدى محمّد به‌عنوان وليعهد ( و حاكم رى ) دستور ضرب نام خود را بر روى سكه‌هاى ارّان ( از سال 145 ه / 3 - 762 م ) و ارمنستان ( از سال 150 ه / 767 م ) داد ، و اين رسم را بعدها به‌عنوان خليفه حفظ كرد . جانشينان او ( و گاه نيز وليعهدها ) « 549 » آن را ادامه دادند . « 550 » از سال 833 م ( 218 ه ) به بعد فقط نام خليفه به چشم مىخورد . - لقب « امير المؤمنين » ، و علاوه بر آن در زمان مأمون ، لقب « ذو الرياستين » ، « 551 » و در زمان معتمد ( 279 - 256 ه / 892 - 870 م ) ، لقب « ذو الوزارتين » « 552 » هم در سكه‌ها ديده مىشود . وحدت امپراتورى خلفاء در اقتصاد پولى نيز تعادلى به وجود آورد ، به‌طورىكه مسكوكات طلا حتى در بخشهاى شرقى معمول شد . اگرچه در اين بخشها ، سكه

--> ( 547 ) . رجوع كنيد به : Lavoix I S . 159 , Nr . 691 ff . ( 548 ) . Lavoix I S . 232 , Nr . 941 u . o ; S . 247 , Nr . 995 ff . ( 549 ) . به طور مثال امين در زمان هارون الرشيد : و ( از سال 182 ق / 798 م از بلخ ) و غيره ( از رى ) Lavoix IS . 182 , Nr . 781 S . 185 , Nr . 793 ( 550 ) . رجوع كنيد به : . Tiesenhausen S . XV نگاه كنيد به پاورقى شماره 3 ص 406 جلد اول كتاب حاضر . ( 551 ) . Codrington 60 رجوع كنيد به Lane - Poole I S . 92 , Nr . 249 ff . ; ( 552 ) . Lane - Poole I S . 123 , Nr . 352 براى القاب رجوع كنيد همچنين به مبحث « عناوين و القاب فرمانروايان » در كتاب حاضر و - . ( از اهواز 270 ه / 4 - 883 م ) . Tiesenhausen S . 357