بود . « 507 » براى دادوستد با طلا ، علاوه بر معامله‌گران كوچك ( صرّاف ) - اغلب يهوديان و مسيحيان - به زودى سوداگران بانكى ( جهبذ - بانكدار ، تحويلدار ، و نيز محك زن - سكه‌شناس ) ، كه بيشتر به تعويض پول طلا - و نقره ( دينار و درهم ) مىپرداختند و نيز آنهايى كه - مانند صاحبان مشاغل ديگر - در بازارها ( مثلا اسپهان آغاز قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى « 508 » در يك خيابان مجتمع شده بودند ( به تعداد 200 نفر ) قشر خاصى را در جامعه تشكيل دادند . آنان اغلب اوراق بهادار ( سفتجه ) « 509 » و اوراق اعتبارى ( صكّ ؛ مشتق از كلمه ايرانى « چك » - سند ) را به‌عنوان وسيله پرداخت به كار مىبردند . « 510 » ما درباره قدرت خريد طلا در زمانهاى عادى ، اطلاعات بسيار ناچيزى داريم

--> ( 507 ) . سال 307 ه / 20 - 919 م : 4 / 1 14 درهم - 1 دينار ( مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 70 و بعد ) / / سال 320 ه / 932 م : 286 / 14 درهم - 1 دينار ( همان كتاب ، ص 239 ) / / سال 321 ه / 933 م : 15 درهم - 1 دينار ( همان كتاب ، ص 278 ) / / قرن دهم م ( ظاهرا از سال 233 ه / 847 م ) در قم : 17 درهم - 1 دينار ( قمى : تاريخ قم ، ص 124 و بعد ، 127 ، 157 ) . - و نيز رجوع كنيد به : Wuz . 36 ؛ Anm . 5 . J . Allan in der EI , III 606 . - با Mez 446 مانند Tiesenhausen S . VII , Anm . 8 و نيز گزارش 20 : 1 نزد : Barthold , Med . 42 كه براى زمانهاى بعدى معتبر است ؛ رجوع كنيد همچنين به : I 92 f . ، ( مشخصات اثر او مانند پاورقى شماره 514 همين فصل است ) Kremer , Ein . 287 . Miles مجموعه مناسبى از گزارشهاى نويسندگان را نوشته ذيل به دست مىدهد ؛ Sauraire , Materiaux I 79 - 88 . ( 508 ) . ناصر خسرو : سفرنامه ، ترجمه ، ص 253 . - براى امور بانكى رجوع كنيد به : LoKK 159 / 160 ; Mez 447 . براى وظايف « جهبذ » رجوع كنيد به ( در وهلهء اول طبيعتا براى مصر ! ) : ابو المكارم اسعد بن المهذب . . . ( ابن ) مماتى : ( Brockelmann , GALI 335 , S . 1 572 f . ) : كتاب قوانين الدواوين ، ناشر عزيز سوريال عطيّه ، قاهره 1943 ، ص 304 . ( 509 ) . از لحاظ زبانى رجوع كنيد به : . Herzfeld , Sam . VI 252 Anm . 2 ( 510 ) . رجوع كنيد به : R . Grasshoff : Die Suftaga und hawala der Araber . Ein Beitrag zur Geschichte des Wechsels , ( Gottingen 1899 ) ( Diss . Konigsberg ) ; Herzfeld , Sam . 91 , 247 . Anm . 3 . - درباره جهبذ به طور مشروح رجوع كنيد به : Fischel 2 - 8 ( در اينجا منابع ديگر ) ، درباره سفتجه نيز همان كتاب ، ص 21 - 17 ( در مورد واريز كردن درآمدهاى مالياتى ايران ، ص 19 ) .