سرانجام براى مالكان مزارع بزرگ و كشاورزان اهميت فوق‌العاده‌اى داشت ، برقرار بود . در مرحلهء اول صدور پارچه‌هاى بومى نقشى اساسى ايفاء مىكرد ، « 422 » كه در آن تقريبا كليه شهرهاى بزرگ ايران در شرق و شمال سهم داشتند ، امّا از ميان آنها خراسان ، خوارزم و طبرستان و سپس رى ، قزوين و قم پيشگام بودند . « 423 » درحالىكه جنوب و غرب از اين لحاظ هيچ‌گونه پيشرفتى نداشتند . صدور منسوجات ، كه اغلب به اسم خاص هر شهر و متخصصان آن خوانده مىشد ، « 424 » گاه‌به‌گاه تا اروپا نيز گسترش مىيافت . - « 425 » ابريشم و كالاهاى ابريشمى در وهلهء اوّل نواحى واقع در مسير جاده ابريشم سمرقند ، « 426 » مرو ، « 427 » نيشاپور ، « 428 » گرگان ، و

--> ( 422 ) . تاجران ادويه و پارچه به طور كلى ثروتمندترين تاجران بودند : مقدسى : احسن التقاسيم ص 413 . ( 423 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 1321 ( سال 98 ه / 7 - 716 م ) ؛ ابن فقيه : كتاب البلدان ص 50 ، 212 ، 253 و بعد ؛ يعقوبى : كتاب البلدان ، ص 277 ، 279 ؛ ثعالبى : لطايف المعارف ، ص 97 ، 110 و بعد ، 114 ، 116 ، 119 و بعد ، 129 ، 132 ؛ اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 93 ، 153 و بعد ، 166 ، 199 و بعد ، 213 - 210 ، 223 - 221 ؛ 255 ، 263 ، 275 ؛ ابن رسته : الاعلاق النفيسه ، ص 150 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 49 ، 258 - 256 ، 281 ، 293 ، 311 و بعد ، 362 و بعد ، 381 - 379 ، 433 ، 436 ، 450 ؛ مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 308 - 304 ؛ 325 - 315 ، 353 ، 367 ، 395 و بعد ، 412 - 405 ، 425 ، 428 ، 442 ، 470 ؛ حدود العالم ، ص 132 - 127 ؛ 142 - 139 ؛ حمزه اصفهانى : تاريخ سنى ملوك الارض و الانبياء ، ص 52 و بعد ؛ مسعودى : مروج الذهب ، ج 2 ، ص 185 و بعد ، عقد الفريد ، ج 3 ، ص 361 . Survey III 1995 - 1998 . - نقشه كارگاههاى پارچه‌بافى همان مآخذ ، ص 2162 ، كه همچنين حاوى محلهاى صنعتى در دورانهاى بعد نيز بود . ( 424 ) . رجوع كنيد به مبحث « صنعتگرى » در كتاب حاضر . ( 425 ) . در اين‌باره رجوع كنيد به : Wilhelm Heyd : Histoire du com merce dans le Levants , ( Stuttgart 1923 ) , II 700 , G . S . Colin : Latin , , , Siglatum''in Romanica XVI 1930 S . 178 - 190 , 418 . ( 426 ) . رجوع كنيد به : طبرى : تاريخ 2 ، ص 1188 ( 427 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 263 ، 282 ؛ ثعالبى : لطايف المعارف ، ص 119 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 436 ( از اينجا نيز كرم ابريشم وارد كشور مىشده است ) . - درباره پرورش ابريشم آنجا رجوع كنيد به : Aleksandr Jurevic Jakubovskij in der EI , Erg . Bd . S . 159 - 162 , bes . S . 160 . ( 428 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 282 .