اسكان‌يافتگان ، كوچ‌نشينان ، مهاجران به شكل پراكنده و مجتمع ، متأهلان ، مجردان ، نجيب‌زادگان و غيره مىدانيم ، جنبهء عمومى داشته است . امّا به‌ويژه توجه قديمى و موروثى در مقابل مادر ، زمينه را آشكارا در جهت ايجاد موقعيت احترام‌آميزى براى زن هموار كرد . مادر مرزپان اسير باعث شد كه تجّار ، پسرش را با لباس مبدّل آزاد كنند ( 43 - 342 ه / 54 - 953 م ) ، « 135 » مادر صمصام الدولة آل بويه فرزند را به هنگام شكستش در لشكركشى خوزستان تسلّى مىداد ( 384 ه / 994 م ) ، « 136 » و مادر مجد الدّوله آل بويه كه بخاطر او ، حكومت را در رى موقتا اداره مىكرد ، و پس از قيام پسر ديگرش شمس الدولة به او كمك كرد و او را بجاى مجد الدولة ، بر تخت نشانيد ( 97 - 396 ه / 7 . - 1006 م ) . « 137 » همچنين از پيرزنانى گزارش شده است كه آنها واهمه‌اى نداشتند كه شخصا به حاكم مراجعه كنند ، تا مجازات مأموران خاطى را طلب كنند ( در نزد محمود غزنوى ) . « 138 » تحول شديد براى رسيدن به آزادى بيشتر ، و تا حدى رهايى كامل از قيود را نفوذ ملل ترك با خود به ايران و به طور كلى به آسياى مقدم آورد . تركان تا آن زمان ، به‌ويژه قبل از تماس با اسلام ، محدوديتهاى كمترى براى زنان قايل بودند ، و همين‌كه خود را به سرعت با تمدن آسياى مقدم هماهنگ ساختند ، به زنان نيز به طور كلى ميدان وسيعترى براى حضور در انظار عمومى داده شد . اكنون نه فقط زنان مىتوانستند خود را به‌وسيله فعاليتهاى نيكوكارانه مشهور سازند و مساجد و مدارس وقف كنند ، « 139 » بلكه پيوسته به شكلى فزاينده ، اگرچه سياست‌نامه خطرى

--> ( 135 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 166 . ( 136 ) . روذراورى : ذيل تجارب الامم ، ص 260 . ( 137 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 9 ، ص 70 . ( 138 ) . قابوس‌نامه / چاپ ديتز ، ص 801 و بعد ( در يك حكايت ) . ( 139 ) . حدود سال 493 ه / 1100 م همسر اتابك شيراز : زركوب : شيرازنامه ، ص 45 و بعد . در حدود سال 560 ه / 1165 م دختر اسپاهبذ ( مقتول ) طبرستان : ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 250 و بعد .