عميد الملك ، پرداخت مواجب و نظارت بر وظايف سربازان را ديوان صاحب الشوارط « 437 » تحت رياست عارض ، « 438 » پست را ديوان البريد ، مخارج دربار و امور مربوط به آن را ديوان الاشراف ، مسايل ادارى شهرها ( تعيين قيمت‌ها ، نظافت ، برقرارى نظم و آرامش ، مجازات محتكرين ) را ديوان المحتسب ، مؤسسات

--> - 2 - روزنامق : براى دخل‌وخرج روزانه ، 3 - ختمه : گزارش ماهيانه در مواد درآمد و موجوديها و خرجها ، 4 - ختمه الجامعه : همان گزارش به طور سالانه ، 5 - تأريج : نظر كلى در مورد چندين سال ، به انضمام صورت‌حسابهاى مقدار پرداختى به هر فرد ، 6 - عريضه : محاسبه هر فصل و عنوان ، در سه ستون به منظور مقدار دخل‌وخرج ، 7 - براءة : دفتر حسابرسى خزانه ، 8 - جريدة السوداء : ترتيب بخشهاى سپاه با تقسيم‌بندى هريك از بخشها 9 - رجعه : گزارش خرج و غذا و آذوقه هر سپاه ، 10 - رجعة الجامعة : كتاب اصلى براى تمام بخشهاى سپاه ، 11 - صكّ : منشورى است براى سلطان كه مقدار پرداختى تعيين‌شده براى هر فرد را ذكر كرده است . 12 - مؤامرة : خط مشيى كه از طرف ديوان وزير تعيين مىشود ، 13 - استقرار : نظرى اجمالى به وضع خزانه پس از كسر مخارج ، 14 - سجل : فهرست وجوه پرداختى رسولان ، قاصدان و مسافران با ذكر دقيق مقصد آنان . 15 - دستور : پاكنويس صورت‌حسابها ، 16 - فهرست : فهرست دفاتر به كار رفته در ديوان و فرمانها با ذكر صندوقها و آنچه كه در آنها نگاهدارى مىشد ، ( رجوع كنيد به : . ( UZ . 478 f ; Lokk 148 f - مىتوان پذيرفت كه اين نظم متداول در بغداد و سامره ، به طور گسترده‌اى نزد سامانيان و غزنويان نيز اعتبار داشت - از اين سبب كه مأموران مسلما نظير هم بودند ( و يا در بغداد يكسان تعليم داده مىشدند ) . اطلاعات ما تمام جزئيات موضوع را دربر نمىگيرد زيرا كه خلل و نقائص منابع موجود به طور كلى به‌سختى قابل بر طرف كردن است ( چنان كه مثلا مطالب كتاب مرجعى مثل مفاتيح العلوم هميشه به طور دقيق و كامل با مطالب كتب ديگرى از اين نوع تطبيق نمىكند ) . كل تشكيلات ادارى مسلمانان - به‌ويژه با توجه به اخذ و اقتباس از ميراث ايرانى و بيزانسى - هنوز به طور كامل بررسى نشده است ، رجوع كنيد به بررسى اخير : Walter Hinz : Das Rechnungwesen islamischer Finanzam ter im Mittelalter'' , im Islam 29 ( 1949 ) , S . 1 - 29 . . ( مربوط به قرن 8 و 9 ه / 14 و 15 م ) 113 - 141 ( 437 ) . نرشخى : تاريخ بخارا ، ص 79 ( سال 261 ه / 875 م ) : صاحب الشرط ( رجوع كنيد به اوايل همين مبحث ) . ( 438 ) . از همين سبب نيز « ديوان العرض » ؛ ( 379 ه / 90 - 989 م ) Nikbi 150 نكبى .