زمان تجزيه آل بويه چنين اتفاقاتى روى داد . « 337 » خليفه در چنين شرايطى حجاجى را كه سر راه بازگشت از مكه به بغداد مىآمدند ، جمع و فرمان عزل خليفه قبلى و جواز لعنت بر او را ، البته بدون نتيجه ، براى آنها قرائت مىكرد . « 338 » به علت چنين پيشامدهاى مسخره‌اى ، برخى از حاكمان كوچك ( مثلا بدر بن حسنويه 392 ه / 1002 م ) از وزيران فرارى از بغداد ، در دربار خود نگاهدارى مىكردند تا در موقع مناسب به‌وسيله پس فرستادن آنها ( با توجه به ناآراميهاى پيامدش ) به دربار ، موقعيت خود را در آنجا تضمين كنند . « 339 » از نظر تئورى امكان تغيير چنين « پيشامدهاى جنبى » نبود . بايد دانست كه حكام كوچك ايرانى ، مثلا اميران طبرستان « 340 » نيز براى حفظ منصبشان به اين رسوم ، حتّى اگر از نظر سياسى رعايت عوامل ديگرى را مىكردند ، مىپيوستند . در يك چنين مواردى ، حتى همسايه سياسى با نفوذ خود را به رسميت مىشناختند و به او خراج مىپرداختند . همچنين در خطبه‌ها نام آنها را به دنبال نام خليفه حاكم ذكر مىكردند . « 341 »

--> ( 337 ) . مسكويه : تجارب الامم ، ج 3 ، ص 201 ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 9 ، ص 50 ، روذراورى : ذيل تجارب الامم ، ص 332 ؛ . L . P . I 114 ( 338 ) . به طور مثال ، طبرى ، تاريخ 3 ، ص 2106 ، 2183 ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 7 ، ص 95 ، 138 ، ( سال 158 ه / 75 - 874 م و 271 ه / 85 - 884 م ) ، ج 9 ، ص 35 ( سال 993 ) . ( 339 ) . هلال صابى : تاريخ الوزراء ، ص 479 - 474 . ( 340 ) . مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 229 ( مردآويج 320 ه / 932 م ) ؛ ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 233 ( حدود سال 390 ه / 1000 م ) . ( 341 ) . بدين‌طريق حاكم طبرستان حدود سال 331 ه / 943 م ) در مقابل آل بويه ( ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 138 ) و حدود سال 390 ه / 1000 م در مقابل غزنويان ، كه مجددا قدرت عاليه او را براى مناطق مشخصى با سرور به رسميّت شناخته بودند : ابن اسفنديار : تاريخ طبرستان ، ص 233 ، رجوع كنيد به . . Krymskyj I 113 - منصور بن نوح سامانى 315 ه / 73 - 972 م تصميم در مورد مناسبات حكومتى در سيستان را به عهده گرفت : تاريخ سيستان ، ص 336 . همچنين سال 390 ه / 1000 و 432 ه / 1041 م خوارزمشاه : بيهقى : تاريخ ، 669 ، 679 ( آنها در خطبه ابتدا نام خليفه و سپس محمود و يا مسعود غزنوى و در آخر نام خود را ذكر مىكردند ؛ سال 407 ه / 17 - 1016 م خوارزمشاه در هر صورت به علت پذيرفتن اين قاعده ، به دست اميران خود به قتل رسيد : ابن اثير : الكامل ، ج 9 ، 90 ) . - سال 389 ه / 999 م نام حاكم غرچستان و نيز نام محمود غزنوى را ذكر مىكردند : ابن اثير : الكامل ، ج 1 ، ص 51 ؛ همچنين سال 403 - 402 ه / 1013 - 1012 م ، و نيز نام منوچهر گرگانى به طور آزاد : همان‌جا ص 82 ؛ سال 42 - 1041 م در گرگان و طبرستان ، نام سلجوقيان نيز ذكر -