با آرامش و اعتماد . « 249 » ساكنان يك شهر و يا يك ولايت در حقيقت ، اين امكان را داشتند ، كه شكايت خود را به گوش اين و آن برسانند . « 250 » البته در اين ميان اشخاصى كه از جانب مردم « ديوانگان عاقل » ناميده مىشدند ، نيز نقش داشتند ، آزادى اين‌گونه افراد در سخن گفتن گهگاه تا حد انتقاد از شخص حاكم نيز پيش مىرفت . - « 251 » قدرتمندان جديد ( به‌ويژه پس از تسخير يك ناحيه دوست داشتند كه به مردم قول آسايش و رفاه بدهند . « 252 » نظام ادارى مركزى ( كه از زمانهاى گذشته تا قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى در مواردى به‌عنوان « سلطان » ناميده مىشد ) ، « 253 » در عصر عباسى تحت نام « ديوان » در بغداد تمركز يافت « 254 » ( از جمله « ديوان المشرق » ) . « 255 » « ديوان » ها اين امر را مورد غفلت قرار نمىدادند كه مثلا از اهالى شهرها نيز نظرخواهى كنند كه حاكم چگونه مىتواند انتظارات مردم را برآورده كند . « 256 » به

--> ( 249 ) . قابوس‌نامه چاپ ديتز ، ص 816 - 794 ؛ سياست‌نامه ، ص 110 و نيز ابن اثير : الكامل ، ج 7 ، ص 165 و به طور كلى . Krymskyj I 78 ( 250 ) . قمى : تاريخ قم ، ص 105 ( سال 291 ه / 904 م در قم ) ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 146 ( سال 34 - 333 ه / 945 م در نيشاپور ) : Browne ، اصفهان سال 42 ه / 662 م ( حجاج ) ؛ و نيز ابن سعد ، ج 5 ، ص 160 ، سطر 15 و بعد ؛ سى نامه ص 59 و بعد ( محمود غزنوى ) . - . Nikitin . Nat . 204 f - شكايت‌نامه‌ها « تذكره تعرّف » نام دارند : عتبى ، تاريخ يمينى ، ص 111 پائين ( حدود سال 380 ه / 990 م در خراسان در زمان سامانيان ، به هر صورت هم‌زمان با كمك‌خواهى اليغ خان ) . Mohibul Hasam Khan : , , Mediaeval Muslim political theories of rebellion against the state'' , in der Islamic culture XVIII ( 1944 ) , S . 36 - 44 . ( 251 ) . رجوع كنيد به : Arthur Christensen : Les sots dans la tradition . Populaire des persans , in den Acta Orientalia I ( Leiden 1922 ) , S . 43 - 75 . - نقش مشابهى را با آن در همين ارتباط نيز در روسيه قرون وسطى « Jurodivye » به عهده داشته است . ( 252 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 61 ( سال 317 ه / 929 م : مردآويج در قزوين ) . ( 253 ) . رجوع كنيد به : مينورسكى در حدود العالم ، ص 26 ( 254 ) . جزئيات در : Mez 68 ( با ارجاعات ) . - درباره تطور مفهوم « ديوان » رجوع كنيد به : Uz . 4 - 55 ( اغلب عصر سلجوقى ) ؛ حسينى : اخبار دولة السلجوقية ، ص 23 . ( 255 ) . Mez 68 . ( 256 ) . طبرى ، تاريخ 2 ، ص 1454 ( سال 104 ه / 23 - 722 م ) ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 7 ، ص 5 ( سال 45 / 844 ) .