مغولان چون از كار آذربايجان بپرداختند به بلاد گرج لشكر بردند . گرجيان براى نبرد لشكر بسيج كرده بودند . در مرزهاى گرجستان ميان دو سپاه جنگ افتاد . گرجيان منهزم شده به تفليس كه كرسى بلادشان بود گريختند و در آنجا بار ديگر لشكر بياراستند ولى چون مشاهده كردند كه سپاه مغول از همهء دره‌ها و تنگناها مىگذرد از جنگ باز ايستادند و به تفليس بازگشتند . و مغول بر آن نواحى مستولى شد و آنچنانكه خواست همه جا را ويران نمود به سبب كثرت كوهها و گردنه‌ها و دره‌ها از پيشروى ماندند و بازگشتند . مغولان پس از تفليس آهنگ دربند [ 1 ] شروان كردند و شهر شماخى [ 2 ] را محاصره نمودند و بسيارى را كشتند و چون به باروى شهر رسيدند از اجساد كشتگان كه پاى ديوار گرد آوردند فرا رفتند و بر بارو شدند و به شهر در آمدند و هر كه در آنجا بود هلاك كردند . پس به جانب دربند در حركت آمدند ولى گذشتن نتوانستند . نزد شروانشاه كس فرستادند و خواستار مصالحه شدند . شروانشاه چند تن از ياران خود را نزد ايشان فرستاد . بعضى را كشتند و بعضى در اسارت نگاه داشتند و آنان را وادار كردند كه راه عبور را به ايشان بنمايند . چون از دربند گذشتند به اراضى پهناور رسيدند . اقوام قفچاق و آلان و لكز [ 3 ] و اقوامى از تركان مسلمان و كافر در آنجا بودند . مغولان اين اقوام را كشتار كردند و تمام آن سرزمين را زير پى سپردند . قفچاق و آلان به مدافعه برخاستند و چندى پايدارى كردند . مغولان بر اين اقوام نتوانستند پيروز شوند و باز گرديدند . آنگاه با قفچاق از در مسالمت در آمدند . آنان نيز بدان پيمان اعتماد كردند ولى مغولان پيمان شكستند و به قتل عام ايشان پرداختند . آنان كه دور تر بودند به بلاد روس پناه بردند و ديگران به كوهها و نيزارها گريختند . مغولان بر آن نواحى دست يافتند و به شهر بزرگشان شهر سراى در كنار درياى پنطس [ 4 ] كه به خليج قسطنطينيه پيوسته است رسيدند . اين شهر مركز تجارتشان بود . مغولان سراى را گرفتند و ساكنان آن به كوههاى اطراف پراكنده شدند . بعضى نيز به روم رفتند و روم در تصرف فرزندان قليج ارسلان بود . در سال 620 [ 5 ] مغولان از بلاد قفچاق به بلاد روس كه در مجاورت ايشان بود رفتند . بلادى گسترده بود و مردمش نصرانى بودند . روسها در مرزهاى سرزمينشان به دفاع پرداختند . جماعات قفچاق نيز كه به نزد ايشان گريخته بودند با آنان همراه شدند . نخست مغولان چند منزل عقب نشستند ولى بناگاه حمله آوردند . روس و قفچاق چند روز با مغولان جنگيدند عاقبت منهزم شدند و بسيارى از ايشان به دست مغول كشته شدند و به اسارت افتادند و اموال و امتعه به غارت رفت . آنان به كشتيها نشسته به بلاد مسلمانان گريختند و بلاد خود را رها كردند و

--> [ ( 1 ) ] متن : درنبر . [ ( 2 ) ] متن : سماهى . [ ( 3 ) ] متن : اللكن . [ ( 4 ) ] متن : نيطش . [ ( 5 ) ] متن : 610 .