از صاحبنظران تاريخ عاشورا نيست و آن را از مجعولاتى مىدانند كه در تاريخ كربلا راه يافته است . دربارهء قرائت خرافى و اساطيرى از فرهنگ عاشورا و مطالب نادرستى كه بعضاً در روضة الشّهداى ملّاحسين واعظ كاشفى راه يافته و تأثيرپذيرى ديگر مقتل‌نويسان فارسى زبان از آن ، در جاى خود به تفصيل سخن خواهيم گفت . 4 . كلّياتى دربارهء قمقام زخّار « 1 » و صمصام بتّار « 2 » فرهاد ميرزا ( 1233 - 1306 ق ) فرزند عباس ميرزا و نوادهء پسرى فتحعلى شاه قاجار از دانشمندان بنام و از نويسندگان آگاه و زبردست عهد ناصرى است . وى و برادرش بهمن ميرزا از شاگردان مبرّز ميرزا عيسى قائم مقام فراهانى - ملقّب به ميرزا بزرگ - اند و از محضر آن مرد بزرگ بهره‌هاى علمى فراوان كسب كرده‌اند . اين شاهزادهء فرهيختهء قاجار به خاطر اندوخته‌هاى علمى خود و دقّت نظر و فراستى كه داشت ، مورد اعتماد طبقات مختلف مردم بود و معتمد الدّوله لقب گرفت . وى چندين سال حكومت خوزستان و لرستان را بر عهده داشت و پس از آن به مدّت پنج سال نيز بر فارس حكمرانى كرد و در خلال مسافرت‌هاى خود لحظه‌اى از آموختن نياسود و در رشته‌هاى تاريخ و جغرافيا و حساب و نجوم و هيأت و هندسه و زبان انگليسى و فرانسه ، از چهره‌هاى ممتاز عصر خود بود . تذهيب ايوان كاظمين و ضريح نقرهء امام موسى بن جعفر و امام محمّد تقى ( ص ) از آثار خير اوست . تأليفات ارزشمند وى عبارتند از : 1 ) منشآت ، حاوى 47 نامه ادبى و تاريخى ؛ 2 ) جام جم ، ترجمهء جغرافياى ويليام پيناك ؛ 3 ) سفرنامه ، كه به هداية السّبيل و كفاية الدّليل نيز موسوم است ؛ 4 ) رساله‌اى در آداب حج ؛ 5 ) كنز الحساب ، كه ترجمهء خلاصة الحساب مرحوم شيخ بهائى است ؛

--> ( 1 ) . درياى ژرف و مالامال از آب . ( 2 ) . شمشير بسيار تيز و برنده .