توضيح اين‌كه : هنوز ربع قرن از اين رهبرى نگذشته بود كه خلافت به راه راست افتاده و تجربهء اسلامى كه نسل مهاجرين و انصار سكان‌دار آن بود ، از درون ، تحت ضربات شديد دشمنان سنتى اسلام « 1 » قرار گرفت و فروپاشى آن شروع شد ، زيرا اينان توانسته بودند به تدريج به مراكز نفوذ در سطح كادر رهبرى راه يابند و از رهبرى ناآگاه بهره‌بردارى كرده ، با كمال وقاحت و خشونت ، رهبرى را در اختيار گيرند و امت و نسل پيشتاز آن را مجبور به عقب‌نشينى از موقعيت و رهبرى خود كنند ؛ و نتيجه آن شود كه رهبرى اسلامى ، به پادشاهى موروثى « 2 » مبدل گردد و به دنبال آن كرامت انسانى ناچيز شمرده شده ، مردم

--> ( 1 ) - منظور مؤلف ، كسانى هستند كه در زمان فتح مكه مسلمان شدند ؛ يعنى افرادى همچون ابو سفيان و معاويه كه از شمار مؤلفة قلوبهم بودند . ر . ك : تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 175 . ( 2 ) - مقدمهء ابن خلدون ، ص 227 ، قسمت تغيير خلافت به سلطنت ، چاپ دار الجيل ؛ تاريخ ابن اثير ، ج 3 ، ص 199 ، چاپ حلبى : جريان خطاب عبد الرحمن بن ابى بكر به مروان در وقتى كه داشت بر منبر مدينه از ديدگاه معاويه دفاع مىكرد و اين‌كه عبد الرحمن فرياد مىزند : به خدا سوگند ، تو و معاويه دروغ مىگوييد ! شما حق انتخاب براى امت محمد قرار نداديد . شما خواهان اين هستيد كه حكومت اسلام را مانند حكومت روميان ، سلطنتى كنيد ، كه هروقت هرقل رفت ، هرقل ديگرى بيايد . ر . ك : تاريخ الخلفاء ، سيوطى ، ص 203 .