راهبر ، براى تجربهء مكتب تازه ( اسلام ) و اجراى آن بود ، به وجود آورد . ازاين‌رو مىبينيم اين نسل ، تا وقتى كه رهبرى آگاه ، در شخص پيامبر گرامى اسلام متبلور است ، نقش خويش را به مثابهء امتى صالح ايفا مىكند و اگر مقدر شده بود اين رهبرى ادامه يابد ، آنها نيز نقش شايستهء خويش را ايفا مىنمودند . اما اين به هيچ وجه به آن معنا نيست كه امت عملا آمادهء قبول مسئوليت رهبرى باشد تا خود شخصا زمام رهبرى جامعهء اسلامى را به دست بگيرد ؛ زيرا اين آمادگى ، درجهء بالاترى از آبديدگى روحى و ايمان به رسالت و احاطهء گسترده‌ترى بر احكام و مفاهيم و نقطه‌نظرهاى آن در مورد زندگى و پاكسازى بيشترى نسبت به عوامل منافق و نيرنگ‌باز و مؤلفة القلوب كه همواره بخش عظيمى از اين نسل را تشكيل داده و به لحاظ كمى « 1 » و مواضع تاريخى داراى اهميت ويژه‌اى بودند ، مىطلبيد . ازاين‌رو به گواهى حجم آياتى كه از منافقان و ترفندها و مواضع « 2 » آنها سخن رفته ، اين گروه داراى آثار منفى بىشمارى بوده است . البته در اين دوره افرادى نظير سلمان ، ابو ذر ، عمار و غير اينها هم بودند كه در مكتب انسان‌ساز اسلام به خوبى پرورش

--> ( 1 ) - ، ظاهرا تعداد آنها به قدرى زياد بود كه بار سنگينى بر منابع مالى دولت محسوب مىشد ؛ لذا خليفهء دوم به اين دليل كه اسلام نيرومند شده است ، سهم آنها را الغا كرد . ( 2 ) - ر . ك : تفسير سورهء « منافقون » در كتب تفاسير .