روحيهء نبرد را از دست بدهد . زبير بن عوام از فرماندهان برجستهء نبرد جمل بود كه از انگيزه‌اى قوى برخوردار نبود و در دل نوعى شك و ترديد داشت و به همين جهت با يك ملاقات با حضرت امير عليه السلام انگيزهء متزلزل را نيز ازدست داد و سرانجام از جنگ كناره‌گرفت . امير مؤمنان عليه السلام با شناختى كه از روحيه و انگيزهء متزلزل زبير داشت با يادآورى سخن رسول گرامى صلى الله عليه و آله به وى كه « زبير ! تو روزى به ناحق ، با على خواهى جنگيد ! » توانست وى را از صحنه جنگ خارج كند . « 1 » شجاعت : شجاعت فرمانده دشمن نقطهء قوتى است كه او را به پايدارى و مقاومت بيشترى وامىدارد ، امّا ترس وى نقطه ضعف او است . مثلًا در غزوهء خندق ، وقتى « عمرو بن عبدود » ، قهرمان شجاع عرب كه با هزار نفر برابرى مىكرد ، از خندق گذشت و مبارز طلبيد ، از مسلمانان كسى جرأت نكرد به مقابله با او بپردازد ؛ تنها حضرت امير مؤمنان عليه السلام بود كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله اجازه خواست تا پاسخ عمرو را بدهد . بدين جهت ، پيامبر با شناختى كه از عمرو داشت ، به آن حضرت اجازه داد تا با او مبارزه كند . وقتى جنگجوى عرب به‌دست تواناى حضرت امير كشته شد همراهانش پا به فرار گذاشتند و وحشت عجيبى در دل دشمن افتاد و پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود : « اى على بر تو بشارت باد ، اگر اعمال امت محمد را با عمل امروز تو بسنجند ، عمل تو بر آنها ترجيح دارد . » « 2 » كاردانى و تدبير : فرمانده « كاردان » و « مدبّر » ، به بهترين وجه مىتواند

--> ( 1 ) - ر . ك . نقش عايشه در تاريخ اسلام ، ج 2 ، ص 167 - 169 . ( 2 ) - مجمع البيان ، ج 8 ، ص 343 .