بغداد ، تشويق دولت به تجارت ، و اعتبار خلافت ، به زودى اين شهر را به صورت مركز عمدهء بازرگانى درآورد . بازارها در رَصّافه و به ويژه در كَرَخْ ، شاخص اصلى زندگى شدند . هر پيشه ، بازارى مخصوص داشت ؛ از جمله بازار ميوه ، بازار پارچه ، بازار پنبه ، بازار كتابفروشان با بيش از يكصد دكان ، بازار صرافان و بازار عطاران در كرخ و بازارهاى تجار خارجى در سوق باب الشام بود . در بخش شرقى انواع و اقسام بازارها شامل بازار عطرفروشان ( سوق الطيب ) ، بازار مواد غذايى ، بازار زرگران ، بازار گوسفند فروشان ، بازار كتابفروشان و بازار كالاهاى چينى ديده مىشد . هر بازار يا حرفه ، رئيسى ( عريف ) داشت كه از طرف دولت تعيين مىشد . از بغداد پارچه‌هاى پنبه‌اى و منسوجات ابريشمى ، به ويژه سربند ( منديل ) ، پيش‌بند ، دستار ، بلور تراشيده ، شيشه آلات ، روغنهاى مختلف ، داروهاى مايع ، معجونهاى مختلف صادر مىشد . پيراهنهاى ظريف و سفيدش بىنظير بود . سقلاطون ( پارچهء ابريشمى ) مُلْحَم و عَتّابى ( پارچهء ابريشمى و پنبه‌اى ) و نيز شمشيرهاى مرغوب و صنعت چرم‌سازى و كاغذسازى بغداد شهرت داشت . « 1 » 2 . بصره : بصره دروازهء بزرگ بغداد و مدخل دجله و متصل به درياى آزاد بود . كالاهايى كه از اطراف جهان به بغداد مىبردند در آنجا فراوان بود . همين اهميت بازرگانى موجب گشته بود تا آن شهر را « ام البلاد » به شمار آورند . در بازار « مِرْبد » آن كاروانها توقف مىكردند و در بندر رودخانه‌اى آن ( الكلّا ) كشتيهاى به نسبت بزرگ پهلو مىگرفتند . به سبب وجود مسيحيان ، يهوديان و ديگر سوداگران غير عرب ، مركز فعاليتهاى اقتصادى بود ؛ و توليد انواع خرما در اين شهر آن را به يك مركز اقتصادى ، و توليد انواع سلاح آن را به كانونى صنعتى تبديل كرده بود . « 2 » 3 . بيت المقدس : اهميت زيارتى اين شهر در نزد مسيحيان ، يهوديان و مسلمانان ، موجب رونق تجارى آن نيز گشته بود . گرچه راه كاروانى بزرگ حاجيان سوريه دور بود و از مشرق نهر اردن در سوريه مىگذشت ، مسلمانان به زيارت مسجد اقصى و قبر حضرت ابراهيم خليل در بيت‌المقدس علاقهء فراوان داشتند و بسيارى از آنها پس از اداى حج به زيارت بيت‌المقدس مىشتافتند و در آنجا به داد و ستد مىپرداختند . « 3 »

--> ( 1 ) . دانشنامهء جهان اسلام ، مقالهء بغداد ( 2 ) . ر . ك . تاريخ سياسى اسلام ، حسن ابراهيم حسن ، ترجمهء ابوالقاسم پاينده ، ص 267 - 70 ؛ دانشنامهء جهان اسلام ، مقالهء بصره ( 3 ) . تاريخ سياسى اسلام ، ج 2 ، ص 269