2 . آغاز رونق تجارت در تمدن اسلامى در حالى كه تا پيش از سدهء چهارم هجرى ، به دليل روحيه جنگاورىِ اقطاع ( تيول ) خواران ، تجارت رونق اندكى داشت ، از اين پس در اين باب تحولى عظيم پيش آمد و نيازهاى مادى فراوان جامعه باعث رونق آن گرديد . بازرگانى ممالك اسلامى در قرن چهارم از مظاهر ابهّت اسلام بود و جهان اسلام ملكهء تجارت دنيا محسوب مىگرديد و مقام نخست را داشت . كشتيها و كاروانهاى مسلمين همهء درياها و صحراها را درمىنورديد و اسكندريه و بغداد ، دست كم در مورد كالاهاى تجملى ، دو مركز تعيين نرخ بودند . تا پيش از قرن چهارم تجارت دنيا در دست تاجران يهودى بود . ولى از آن پس تاجران شامى جايشان را گرفتند ؛ و با اهميت يافتن و رشد تجارت خودى ، يهوديان - كه تا آن هنگام - به « تاجريان دريا » مشهور بودند - از درياهاى اسلامى بيرون رانده شدند . « 1 » از موفقيتهاى بزرگ مسلمانان در سدهء چهارم ، گشودن راه تجارى روس در شمال بود . پيش از آن نيز ارتباطات محدودى ميان بلاد روس و ممالك اسلامى وجود داشت ، ولى به سال 309 ه بين خليفهء عباسى و شاه منطقهء ولگا ارتباط سياسى برقرار شد و در سال بعد آن ، شاه و تبعه‌اش اسلام آوردند . در همان دوران حكومت بخش شمالى ممالك اسلامى براى نخستين بار به دست فرمانروايان لايق سامانى افتاد . اينان علاوه بر حفظ مرزها ، منطقه را به سوى رونق و تكامل سوق دادند و براى تجار بيگانه سود معتدلى را تضمين نمودند . بيشتر سكه‌هاى اسلامى كشف شده در شمال اروپا ، مربوط به قرن چهارم ؛ و بيش از دو سوم آن ، سكه‌هاى سامانى است . از آن تاريخ به بعد ، تا بعد از جنگهاى صليبى ، راه شرق به شمال اروپا از طريق روسيه بوده است . « 2 » در سدهء چهارم ، مسلمانان علاوه بر نفوذ در شمال ، در شرق نيز بر مناطق گسترده‌اى دست يافتند . در سال 331 ه . پادشاه چين فرستاده‌اى را به بخارا گسيل داشت و خواستار دوستى با نصر بن احمد سامانى گشت ؛ و او رضايت داد كه پسرش ، دختر خاقان چين را به زنى بگيرد . از اين رو راه تجارت چين به روى مسلمانان باز شد . در حدود سال 400 بخشهاى گسترده‌اى از هند با

--> ( 1 ) . تمدن اسلامى در قرن چهارم هجرى ، تز آدم ، ترجمهء عليرضا ذكاوتى قراگزلو ، ص 205 - 207 ( 2 ) . همان ، ص 207