برنامه‌ريزى عمومى رو به رو است . اگر زيربناى شوكت فرهنگى و شوكت سياسى را توان توليدى و مهارتهاى فكرى و روحيهء نوآورى و دوام سازماندهى يك جامعه بدانيم ، كلّيت جامعهء مسلمانان از ضعفهاى جدى برخوردار است . به استثناى مالزى كه از شرايط خاص و مثبتى بهره‌مند است ، نرخ رشد و سطح و كيفيت توسعه‌يافتگى عموم كشورهاى مسلمان زير متوسط وضعيت عمومى كشورهاى در حال توسعه مىباشد . « 1 » فعاليت : كدام گزينه دربارهء ازدياد جمعيت درست است . 1 . ازدياد جمعيت به خودى خود موجب عقب‌ماندگى نيست . 2 . ازدياد جمعيت در هر حال پسنديده است . 3 . ازدياد جمعيت همواره موجب افزايش قدرت است . 4 . هيچ‌كدام . 5 - 2 . مشكلات سياسى - اقتصادى عموم كشورهاى اسلامى و هر كدام به نوعى با مشكلات سياسى - اقتصادى دست به گريبان‌اند و بيشترشان به بيمارى وابستگى دچارند . آنان نسبت به ديگر مناطق در حال توسعهء جهان و به ويژه نسبت به غرب بسيار ضعيف هستند . دنياى عرب در حضيض زوال خود مىباشد . كشورهاى مختلف عربى به درجات گوناگون به غرب وابستگيهاى شديد سياسى و اقتصادى دارند . تركيه در شرايط گذار بوده ولى به مقياس قابل احترامى از رشد سياسى كنترل شده رسيده است ، كه غرب مجبور است آن را بپذيرد . پاكستان از نظر اقتصادى بسيار ضعيف است و از نظر سياسى هماهنگ با غرب عمل مىكند . در قفقاز و آسياى مركزى نيز بحرانهاى امنيتى ، مشروعيتى و نيز بحرانهاى فزايندهء اقتصادى ، جمهوريهاى اين منطقه را در مدار روسيه و سپس غرب قرار داده است . افغانستان نيز در اوج بحران و جنگ داخلى مىباشد . مسلمانان در هند قدرت اجتماعى درجهء دوم به شمار مىآيند و بنگلادش نيز به عنوان يك كشور پرجمعيت بحران زده مطرح است . اندونزى جامعه‌اى در حال رشد مىباشد ، ولى فاصلهء طبقاتى ، بحران

--> ( 1 ) . نظام بين‌الملل و توسعه‌يافتگى دنياى اسلام ، ص 431 - 432