در همين جا باز هم بايد يادآور شد كه جمعيت براى جهان اسلام به لحاظ اقتصادى ، امروزه يك تهديد به شمار مىآيد و مسلمانان بيش از آنكه بتوانند از منافع نيروى انسانى فراوان و به ويژه جوان خود بهره گيرند ، با مشكلات اجتماعى ، سياسى ، فرهنگى و اقتصادى حاصل از آن در حال چالش مىباشند . نتيجه‌گيرى جوامع اسلامى منابع مادى فراوانى در اختيار دارند ، چنان كه در برخى زمينه‌ها در رتبه‌هاى نخست جهانى قرار دارند . اما گويى كه اين منابع بيش از آنكه به كار توسعهء خودشان بيايد ، موجب توسعهء روزافزون كشورهاى غربى و نيز چين و ژاپن گشته است . دليلش هم اين است كه منابع مادى شرط لازم توسعه هستند ، اما شرط كافى نه . براى توسعه‌اى همه‌جانبه ، علاوه بر منابع مادى و انسانى ، دانش و فناورى نيز مورد نياز است . جوامع اسلامى فناورى را هم كم و بيش به نحوى تأمين كرده‌اند ، اما به دليل فقدان دانش كافى ، منابعشان به صورت خام و فرآورى نشده وارد بازارهاى جهانى مىگردد . بنابراين بايد بكوشند تا با كسب دانش لازم ، تهديد افزايش جمعيت را به فرصت تبديل كنند و از منابع مادى فراوان خويش نيز بهرهء لازم را ببرند . پرسش و فعاليت 1 . دربارهء چگونگى تعيين مرزهاى تركيه پژوهشى تهيه كنيد . 2 . دربارهء چگونگى تعيين مرزهاى ايران با همسايگانش پژوهشى تهيه كنيد . 3 . پيرامون مناقشه مرزى هند و پاكستان پژوهشى تهيه كنيد . 4 . در صورت تداوم روند صادرات مواد خام كشورهاى اسلامى ، آينده را چگونه پيش‌بينى مىكنيد ؟ 5 . علل افزايش جمعيت در كشورهاى اسلامى را برشمريد . 6 . به نظر شما كشورهاى اسلامى چگونه مىتوانند جمعيت را كنترل كنند ؟