پرسش : چنانچه گفته شود كه « بسيار خوب ، مىپذيريم كه مسلمانان گذشتهء علمى درخشانى داشته‌اند ، آيا اين به چه كار امروزشان مىآيد ؟ » چه پاسخى به او مىدهيد . 4 . حسن تعامل يكى از مزيتهاى بزرگ و مهم تمدن اسلامى حسن پيشينهء ارتباطى آن است ؛ به اين معنا كه اين تمدن در دوران گسترش خود در ميان ملل گوناگونى كه به اسلام گرويدند و يا آنكه با پذيرش حاكميت سياسىاش همچنان بر آيين پيشين خود باقى ماندند ، خاطرهء ناخوشايندى كه حافظهء تاريخى ملتها را بيازارد باقى نگذاشته است . كشتارهاى بىرحمانه و راه‌اندازى جويهاى خون و رسيدن به پيروزى با هر قيمت - مگر در مواردى نادر و استثنايى - در برنامهء كار مسلمانان قرار نداشته است . پرهيز از خون‌ريزى شيوه‌اى بود كه رسول خدا ( ص ) در پيش روى پيروان خويش قرار داد . چرا كه آن حضرت در مبارزه با بت‌پرستان و نيز اهل كتاب شبه جزيرهء عربستان نهايت تسامح و تساهل را به خرج مىداد . « 1 » تاريخ نيك به ياد دارد كه در جريان فتح مكه با وجود برخوردارى سپاه پيامبر ( ص ) از اقتدار و برترى كامل نسبت به مكّيان ، آن حضرت اعلان عفو عمومى كرد و در حالى كه مردم شهر به خاطر رفتار ناپسند گذشتهء خود ، انتظار انتقامى سخت و خونين را داشتند ، شمار كشته‌ها بسيار اندك بود . نيز تاريخ به ما مىگويد كه رسول خدا ( ص ) در جريان حملهء به طائف ، پس از آنكه مردم آنجا بنا را بر مقاومت گذاشتند ، دست از محاصره برداشت و اجازه داد تا گرايش آنان به اسلام مشغول مرور زمان گردد ؛ و چنان‌كه مىدانم مدتى بعد خود مردم با فرستادن نمايندگانى به مدينه اسلام آوردند . « 2 » در برخورد با اهل كتاب نيز آن حضرت در وهلهء نخست ، تلاش فرهنگى را در برنامهء كار خود قرار داد و تا جاى ممكن از درگيرى نظامى رويگردان بودند . تنها نسبت به يهوديان اقدام نظامى شد و آن هم زمانى بود كه آنان با اسلام سر ستيز گرفتند و خيانتكارى را پيشه كردند ؛ و در حقيقت

--> ( 1 ) . همان‌گونه كه نام اسلام نيز دلالت بر صلح‌طلبى اين دين دارد ( 2 ) . تاريخ پيامبر اسلام ، محمدابراهيم آيتى ، ص 636 - 38