3 . تمدن اسلامى در دورهء عثمانى در آثار نگاشته شده درباره تمدن اسلامى ، از سويى به طور عموم از دوران اوج قدرت سياسى بنى عباس - كه با پيشرفتهاى علمى مسلمانان نيز مقارن است - به عنوان دورهء اوج تمدن اسلامى ياد مىگردد ؛ و از سوى ديگر سقوط خلافت عباسى و برافتادنشان به دست مغولان ، با سقوط تمدن اسلامى برابر گرفته مىشود . « 1 » اما به باور كسانى ، چنين برداشتى از تمدن اسلامى ، درون مايهء عربى دارد و عربها براى نسبت دادن كامل تمدن اسلامى به خودشان چنين ايده‌اى را مطرح مىكنند . اما بايد دانست كه گرچه عربها در ارائهء چنين ديدگاهى از تمدن اسلامى تنها نيستند ، همهء واقعيت نيز اين نيست . زيرا اگر همان ملاكهاى ضعف و قوت تمدن اسلامى در دورهء خلافت بنىعباس ، دربارهء دوران حاكميت تيموريان و عثمانيها نيز در نظر گرفته و با آنها سنجيده شود ، روشن خواهد گشت كه آنچه از مظاهر تمدن كه در دو نقطهء ديگر از جهان اسلام يعنى هند و آسياى صغير و بالكان پديد آمده نيز فصل دومى از همان تمدن نخستين است . به ويژه بايد به اين نكته توجه داشت كه دوران نخست تمدن اسلامى با روزگار تاريك اروپا معنا و مقايسه مىگردد ، در حالى كه در دوره‌هاى بازپسين اروپا به طور كامل بيدار گشته و نسبت به مسلمانان از دانش و فناورى برتر نيز برخوردار بوده است . از مواردى كه نشان عظمت تمدن اسلامى در روزگار عثمانيها مىباشد وجود آثار اسلامى فراوان به ويژه در استانبول ، يا همان قسطنطنيه قديم است كه پايتخت امپراتورى روم شرقى بود . عثمانيها توانستند امپراتورى روم شرقى را به طور كامل براندازند و دولت خويش را در قلمرو آن گسترش دهند و به پايتخت كهن و انباشته از آثار تمدنى آن سيمايى اسلامى ببخشند . اگر دوران شكوه استانبول با دورهء شكوه بغداد عصر بنىعباس مقايسه گردد ، روشن خواهد شد كه دست كم به لحاظ اقتدار سياسى و حاكميت فرهنگ و ارزشهاى دينى ، چيزى از آن كم نداشته است . از مباحث كلى مرتبط با تمدن اسلامى در عثمانى كه بگذريم ، نمونه‌ها و مصاديق بسيارى از تمدن اسلامى در قلمروشان ديده مىشود كه نمايانگر افكار و ايده‌هاى آنان است . در اين ميان سنان پاشا ( 895 - 986 / 1489 - 1578 ) ، معمار بزرگ عثمانى ، بناهاى بسيار عظيم و با شكوهى

--> ( 1 ) . چنين برداشتى از طلوع و افول تمدن اسلامى به ويژه در تاريخ تمدن اسلامى جرجى زيدان به روشنى ديده‌مىشود