تعطيلات دين مسيح روزهاى يك‌شنبه از كار معاف مىداشت ، در حالى كه وى مسلمان معتقد و مؤمنى بود . « 1 » - در تاريخِ بزرگ‌منشى و نجابت ، نمونه‌اى كه بتواند با عمل امير عبدالقادر با اسراى فرانسوى برابرى كند نيست . بىشك وى مردى بزرگ است . احترامى كه نسبت به زنان فرانسوى اسير شده در جنگ مبذول مىداشت ، كارى است كه ما را وامىدارد تا در مقابل مقام رفيع انسانى وى تعظيم كنيم . وى دستور داد تا تمام خواسته‌هاى زنان از جمله نامه‌نگارى براى شوهرانشان آزاد و به وضع غذايشان توجه شود . حتى از يكى از راهبان درخواست كرد تا آنان را موعظهء دينى كند . « 2 » نتيجه‌گيرى آثار موجود تمدن اسلامى در قارهء آفريقا ، نشانگر اعتقاد راسخ اين قاره و دور از خاستگاه اسلام به اين آيين است . از بارزترين ويژگيهاى آثار تمدنى اسلام در اين سرزمين كاركرد دوگانهء دينى - علمى مساجد است . دانشگاههايى كه سنگ بناى آنها در دوران اوج تمدن اسلامى در اين قاره نهاده شده در شمار بهترين دانشگاههاى موجود جهان اسلام محسوب مىگردد . توجه حكمرانان اين قاره به زندگى معنوى مردم موجب گرديده است تا تعاليم اسلامى در عمق جانشان نفوذ كند و آنان را در مقابله با حمله‌هاى شديد استعمارگران مقاوم و استوار گرداند . بدون ترديد تعاليم دانشگاههاى بزرگى چون الازهر و قرويين فاس ، براى مسلمانان الهام‌بخش بوده و آنان را در مقابل تهاجم افكار غربى محافظت مىكرده است ؛ و اين براى مسلمانان همهء جهان اين پيام بزرگ را دارد كه براى تضمين فرهنگ اسلامى در ميان مردم ، اقدام به ساخت دانشگاههايى كنند كه هم لبريز از معنويت باشد و هم نيازهاى علمى روز جوامعشان را برآورده سازد .

--> ( 1 ) . قيام امير عبدالقادر الجزايرى ، محمد كامل حسن المحامى ، ترجمهء صادق آئينه‌وند ، ص 39 ( 2 ) . همان ، ص 40