2 - 1 . هنر و معمارى آثار هنرى و معمارى به جا مانده از ايران باستان ، حكايت از وجود ذوق هنرى در ميان ايرانيان دارد . برخوردارى از حكومتهاى متمركز و پهناور و درآمدهاى سرشار ، به فرمانروايان اين سرزمين امكان مىبخشيده تا به ايجاد بناهاى بزرگ بپردازند . بيشتر اين بناها بر اثر حوادث طبيعى و يا انسانى از ميان رفته است . با وجود اين ويرانه‌هاى چند اثر بازمانده از روزگار پيشين ، حكايتگر انديشه و توان ممتاز معمارى ايران است . مهم‌ترين اين بناها تخت جمشيد است كه شرح مختصرى از آن در اينجا ذكر مىگردد . تخت جمشيد ( به يونانى : پرس پليس ) بر مجموعهء آثار به جا مانده از كاخهاى هخامنشى واقع در حاشيهء شرقى جلگه مرودشت فارس و 57 كيلومترى شمال شرقى شيراز اطلاق مىگردد . اين آثار ، بازماندهء ارگ شهرى است كه در جلگهء مرودشت جاى داشته و خشايارشا آن را « پارتينه » خوانده است . تخت جمشيد در ارتفاع 770 ، 1 مترى از سطح دريا و بر صخره‌اى در دامنهء كوه رحمت ( مهر يا كُهمِهْر ) بنا شده است . شكل آن به كثير الاضلاعى مىماند كه ابعادش در شمال 300 ، در شرق 430 ، در جنوب 390 و در غرب 455 متر مىباشد . آثار تخت جمشيد به چهار دسته تقسيم مىشود : 1 . خزانه واقع در جنوب شرقى كه اصل آن ساختهء داريوش بزرگ است و بعدها خشايارشا با ايجاد تغييراتى آن را به صورت مستطيلى با ابعاد 140 متر درازا و 5 / 77 م پهنا درآورد . 2 . در ربع جنوب غربى كاخهاى اختصاصى داريوش ( تَچَرْ ) و خشايارشا ( هَديش ) و بنايى نامشخص واقع است . « كاخ سه درى » يا « كاخ مركزى » نيز كه خشايارشا آن را ساخته و اردشير يكم تمام كرده است ، درست ميان تخت جمشيد قرار دارد . در جنوب حياط ( كاخ ) تَچَرْ و در غرب هديش « كاخ اردشير يكم » بوده است . در شرق حياط هديش و غرب خزانه ، « حرمسراى خشايارشا » واقع است . 3 . در ربع شمال شرقى صفحه ، « كاخ صد ستون » و دروازهء نيمه تمام حياط شمالى آن و نيز جايگاه قراولان واقع است . 4 . شمال غربى محوطه مشتمل است بر پلكان بزرگ دو جانبهء شمال غربى و « دروازهء ملل » يا « دروازهء خشايارشا » و كاخ بزرگى كه به آپادانا شهرت يافته ، گرچه اين نام در كتيبه‌هاى تخت جمشيد نيامده است . « 1 »

--> ( 1 ) . دانشنامهء جهان اسلام ، مقالهء تخت جمشيد