غرناطه ، پوست قرطبه و شمشير ساخت طليطله را به بنادر اروپا و آفريقا صادر مىكردند ؛ و بنادر اسپانيا مثل قادش ، مالقه و كارتاژ از مهم‌ترين بنادر تجارى به شمار مىآمدند . « 1 » بنادر شرقى و غربى درياى مديترانه مسير ديگرى بود كه تجارت مسلمانان با اروپائيان از آن طريق انجام مىگرديد . سرزمين مصر در روزگار فاطميان ( 358 - 567 ه ) با بسيارى از ممالك اروپايى ارتباط تجارى داشت . بازرگانان شهر « امالفىِ » ايتاليا از مصر پارچهء حرير مىخريدند . آنان براى تزيين قصرهايشان با كاشى ، صنعتكاران چيره‌دست مسلمان را با خود مىبردند . بازرگانان امالفى در انطاكيه محله‌اى خاص داشتند و در بندر - شهر اسكندريه چندين سرا به آنان تعلق داشت . كشتيهاى جنوا راهشان را به سوى بنادر شام مىشكافتند و زايران مسيحى را به يافا مىرساندند تا از آنجا به بيت‌المقدس بروند . بازرگانان جنوا براى بردن اقلامى چون فلفل ، گردو و قرنفل و امثال آن به بازار مصر مىرفتند كه تجارتش در انحصار فاطميان بود . مردم جنوا در اسكندريه مهاجرنشين ويژه‌اى داشتند . دولت بندقيه با فاطميان مصر روابط تجارى گسترده‌اى داشت و كشتيهايش محصولات آسيا را به اروپا انتقال مىداد . « 2 » دولت بيزانس با وجود روابط سياسى بدش با مصر ، به توليدات ممتاز آن كشور كه در كارگاههاى ينس و دمياط فراهم مىآمد نياز داشت . بافته‌هاى مصرى در بازارهاى قسطنطنيه جايگاه ويژه‌اى را به خود اختصاص داده بود و بازرگانان مصرى از آنجا پوستهاى خز سرزمين روس را وارد مىكردند . « 3 » در روزگار فاطميان مصريها با مردم سيسيل نيز روابط تجارى مستحكمى داشتند . كشتيها از مصر به سوى ايتاليا و جنوب فرانسه بادبان مىكشيدند و توليدات مصرى را در بنادر سيسيل مىفروختند و در مقابل از آنجا پنبه ، ميوه و مواد معدنى با خود مىبردند . 6 . بازار بازار همچون كانون فعاليتهاى اقتصادى در مركز شهر و در كنار مسجد جامع ساخته مىشد . شكل‌گيرى بسيارى از شهرهاى اسلامى نيز بر پايهء بازار بوده است ، به اين ترتيب كه ابتدا بازار و سپس محله‌هاى مسكونى به دور آن شكل مىگرفت . بازار مجموعه‌اى متشكل از معابر و خيابانها بود

--> ( 1 ) . تمدن اسلام و عرب ، ص 695 - 700 ( 2 ) . تاريخ اسلام ، حسن ابراهيم حسن ، ج 4 ، ص 408 ( 3 ) . همان