و ثبت آموخته‌ها مىشد « 1 » و همين عاملْ مانع بزرگ رسيدن جامعه اسلامى به مراحل تكميلى تمدن اسلامى بود . مهم‌ترين نتيجه عصر فتوحات اسلامى ، رويارويى فرهنگ‌ها و تمدن‌هاى مختلف و كهنى بود كه در سايه آميختگى آنها ، فرهنگ و تمدن اسلامى با همه ويژگىهاى بارز خود تكوين يافت . در مراحل نخستين خلافت اسلامى و تا اواسط حكومت امويان ، هنوز نپذيرفتن هر چيزى غير از قرآن و تأكيد بر قوه حافظه و اجتناب از نگارش ، بىاقبالى بسيارى از علوم را فراهم آورده بود ، اما با گذشت زمان و در پى رشد معرفتى مسلمانان و نياز مبرم تمدن نوخاسته اسلامى به آموختن و رسيدن به سرچشمه‌هاى اصلى معرفت و علم ، مسلمانان ناگزير به ترجمه و نقل متون روى آوردند . بدين‌گونه در پرتو تعاليم اسلامى در سرزمين‌هاى تحت نفوذ خلافت اسلامى ، دانشمندان بزرگى در علوم گوناگون پرورش يافتند و دستاوردهاى علمى بسيارى به‌بار آوردند كه از شكوفايى علمى در تمدن اسلامى حكايت داشت . جايگاه علم و علم‌آموزى در اسلام قرآن كريم از جمله مهم‌ترين سرچشمه‌هاى الهى است كه مردم را به سوى تعليم و تعلم سوق مىدهد و به كرّات از مردم مىخواهد در احوال كائنات و در اسرار آيات بينديشند . در قرآن بارها به برترى اهل علم و درجات آنها اشاره شده « 2 » تا جايى كه گاه شهادت « صاحبان علم » را تالى شهادت خدا و ملائكه مىداند « 3 » و اين موضوع به قول غزالى ، در فضيلت علم كفايت دارد . « 4 » احاديث و روايت مربوط به علم و دانش‌اندوزى به قدرى است كه خود مىتواند موضوع كتابى مفصل باشد . « 5 » واجب شدن علم‌طلبى بر همه مسلمانان « 6 » مبيّن توجه عميق ايدئولوژى اسلامى به

--> ( 1 ) . حاجى خليفه ، كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون ، ج 1 ، ص 33 . ( 2 ) . در اين باره بدين آيات بر مىخوريم : طه ( 20 ) : 114 ؛ الزمر ( 39 ) : 9 ؛ مجادله ( 58 ) : 11 و موارد مشابه . ( 3 ) . شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قَائِماً بِالْقِسْطِ . ( آل‌عمران ( 3 ) : 18 . ) و ببينيد موارد مشابه : ابن جماعه ، تذكرة السامع و المتكلم فى ادب العالم و المتعلم ، ص 24 - 18 . ( 4 ) . عبدالحسين زرّين‌كوب ، كارنامه اسلام ، ص 26 . ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : فيض كاشانى ، كتاب العلم ( ارزش دانش و دانشمند در اسلام ) ، ترجمه‌اسدالله ناصح ، ص 20 - 6 ؛ البخارى ، الصحيح ، ج 1 ، باب العلم . ( 6 ) . طلب العلم فريضة على كل مسلم و مسلمة .