پنج . ساير علوم در علوم ديگر استادان ايرانى باز هم سرآمد بودند : 1 . ابوعبدالله محمد بن موسى خوارزمى از اهالى خراسان ، متخصص در علوم مختلف رياضيات ، جبر و مقابله ، نجوم و جغرافيا . 2 . ابوبكر محمد بن زكرياى رازى ، اهل رى ، متخصص در علم طب ، فلسفه ، شيمى ( علم كيميا ) روانشناسى ( علم النفس ) ، هندسه و موسيقى . 3 . ابونصر محمد بن محمد فارابى ، اهل فارياب از توابع ماوراءالنهر ملقب به معلم ثانى ، متوفى 339 هجرى ، متخصص در فلسفه ، شعر ، « 1 » ادبيات و موسيقى . 4 . ابوريحان بيرونى ، متفكر ، رياضيدان و منجّم پرآوازهء ايرانى كه در كنار او ناموران ايرانى ديگرى چون خاندان موسى ، بوزجانى ، ابن‌هيثم و جمشيد كاشى حضور داشتند . در پايان به منظور درك هر چه بهتر جايگاه ايرانيان در عرصه علم به ذكر جمله‌اى از ژوزف ماك كاپ بسنده مىشود : دانشمندان و بزرگان ايران نشان دادند هنگامى كه اروپا در خواب نادانى و توحش مانده بود ، ايران به آن مرتبه و مقامى رسيده بود كه عقايد و افكار قرن بيستم بعداً از آنها پديدار گشت . « 2 » 2 . تمدن يونانى حوادث تاريخى آسياى غربى همواره با حوادث يونان و بعدها روم ارتباط تنگاتنگى داشته است . حمله اسكندر و سيطره اعقاب او بطلميوس سوتر در مصر و سلوكوس نيكاتور در ايران بزرگ ، كانون‌هاى تمدنى موجود ميان رود نيل تا دره رود سند را به هم پيوند داد . كهن‌ترين شاخص علمى تمدن يونانى مدرسه آتن بود . در اين مركز علمى علوم مختلفى چون فلسفه ، منطق ، رياضيات ، نجوم ، طب ، طبيعيات و جغرافيا تدريس مىشد . از آنجا كه تعاليم مكاتب يونانى در آتن و اسكندريه براساس علوم فلسفى و ماورايى بود ، با چارچوب علم الهى ( لاهوت ) تطبيق داشت . بنابراين عمدتاً توجه رهبران و متفكران كليسايى به

--> ( 1 ) . بنگريد به : عباس محمود العقاد ، الفارابى . ( 2 ) . ژوزف ماك كاپ ، عظمت مسلمين در اسپانيا ، ترجمه ابوالقاسم فيض ، ص 51 .