مسلمان‌نشينى منجر شد كه همگى پيرو ساختار اسلامى - ايرانى بودند ؛ تا جايى كه قاضى مسلمان شهر وظيفه خطير دادرسى را در آنجا بر عهده داشت و حتى مجرم مسلمان را قاضى كافر محاكمه نمىكرد . « 1 » 7 . تسامح و تساهل : اسلام در شرايطى به بشريت عرضه شد كه دنيا اسير تعصبات دينى و قومى بود . دو ديانت بزرگ مسيحيت و زرتشت غرق در اين تعصبات ، دو جامعه ايران و روم را به انحطاطى حتمى سوق مىداد . تعصب و سخت‌گيرى كانون‌هاى قدرت سياسى و مذهبى ، زوال افق علمى و قطع ارتباط اخلاقى را در پى داشت . در چنين شرايطى ، اسلام با توصيه به مسلمانان ضمن ترك رهبانيت مسيحيت و ترك انزوا ، راه وسط را براى رسيدن به جامعه‌اى مطلوب معرفى نمود . پس از بسط فتوحات اسلامى و فتح سرزمين‌هاى جديد ، به نشر كيشى مبادرت شد كه با شرايط زمان ، لحاظ نمودن موقعيت و مكان و البته با فطرت بشرى تطبيق داشت . دينى ساده و بىپيرايه ، مشحون از پيام‌هاى مودت‌آميز و صلح‌دوستانه ، مردم را به عرصه‌اى عاطفى سوق داد و با آزادانديشى و به‌دور از تعصبات قومى و قبيله‌اى ، با ابزار كارآمدِ مدارا با اهل‌كتاب ، همه را زير يك لوا گردآورد و جامعه را به اعتدالى همه‌گير رهنمون ساخت . در مقابل تعصبات دينى نصارى و مجوس ، تعامل با اهل‌كتاب تجويزى بود تا ضمن تقويت همزيستى مسالمت‌آميز ، « 2 » اهل‌ذمه نيز در سرزمين‌هاى اسلامى محدود شوند . سنت پيامبراكرم صلى الله عليه و آله و پيام‌هاى رأفت‌بخش قرآن كريم ، بر رفق و مدارا با اهل‌كتاب تأكيد داشت . اين تسامح و مدارا همه تعقيب‌شدگان دربار بيزانس و يا علم‌جويان ايرانى را به بيت‌الحكمه اسلامى دعوت كرد . عرب ، عجم ، نصارا ، زرتشت و يهود در كنار يكديگر مأوى گرفته ، با آسايش و آرامشى وصف‌ناپذير به خلق آثار علمى مبادرت نمودند . حكمرانان مسلمان نيز در دربار خلافت بارها اهل‌ذمه را در امور ادارى مشاركت مىدادند . « 3 » طليعهء اين امنيت و آزادى موجب شد نسطورىها ظهور مسلمانان و اعراب را به‌منزلهء نجات از زير يوغ كليسا تلقى كنند . « 4 »

--> ( 1 ) . سليمان و ابوزيد سيرافى ، سلسلة التواريخ ( شگفتىهاى جهان باستان ) ، ترجمه محمد لوى عباسى ، ص 33 - 30 . ( 2 ) . عبدالحسين زرّين‌كوب ، كارنامه اسلام ، ص 23 . ( 3 ) . بنگريد به : على بن يوسف قفطى ، اخبار الحكماء . ( 4 ) . عبدالحسين زرين‌كوب ، كارنامه اسلام ، ص 23 .