ناتوان بود و مىكوشيد از زوالى زودرس برهد . جامعه ايرانى نيز در رنجى طاقت‌فرسا غوطه‌ور بود ؛ سلاطين و حاكمان ناشايست ساسانى و عرف مذهبى و آداب و رسوم دست و پا گير ، جامعه ايرانى را به قهقرا مىبردند . در چنين اوضاعى ، رهبرى توانا ، پيامبرى پر فضيلت با اندوخته‌اى از وحى الهى بر مردم فرودآمد و پيام صلح و دوستى ، عدالت و مساوات را ابتدا در جزيرةالعرب - به عنوان مهبط وحى و كانون جاهليّت - بازگفت و سپس تا دوردست‌ها همه پيام و رسالتش را گسترد . بيست‌وسه سال حيات تبليغى و پربار پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در بر دارندهء مفاهيم بديع ، معانى زيبا و پيام‌هايى رهگشا بود كه هستى و حيات بشر را به سوى كمال رهنمون ساخت ؛ كوششى كه جامعه انسانى را به حقيقت تمدنى ، يعنى كمال مادى و معنوى و مقصد الهى سوق داد . آثار مجاهدت پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در پيكره تمدن تازه‌بنيان‌شده در مدينه به خوبى قابل درك است . بدين ترتيب اسلام با معناى والاى « تسليم به خدا و مشيت او » و قبول وحدانيت الله داراى مفاهيمى جهانى است كه مىتواند همه اديان الهى را نيز دربرگيرد ؛ چه همه مذاهب و اديان الهى و توحيدى لزوماً وجههء همتشان همسويى و مطابقت با اراده الهى و رسيدن به يك واقعيت متعالى است . اسلام نيز چون ساير اديان الهى ، پيامى جاودانه را به بشر ارزانى داشت و اساسش را بر توحيد نهاد كه جنبه سرمدى داشت . بدين اعتبار مىتوان دين اسلام را ادامه اديان پيشين و تكميل‌كننده آنها دانست . به حقيقت ، اسلام كوشيد تا اصول اساسى و متين اديان پيشين را دگرباره مستقر نموده ، بر حقيقت سرمدى تأكيد كند و بار ديگر تصوير موحدانه پيام دين اسلام را كه شامل كل تاريخ بشرى است ، تا ابديت به گوش جهانيان برساند . با همين ديدگاه ، قرآن كريم از ابراهيم عليه السلام به « حنيفاً مسلماً » « 1 » يعنى مسلمان و تسليم رضاى خدا و پيرو دين سرمدى ياد مىكند . ابراهيم نيز از خدا مىخواهد تا او و امتش را از مسلمين قرار دهد . « 2 » اين در حالى است كه او چند هزار سال پيش از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مىزيسته است . اين تسليم و سرسپردگى موجب مىشود قرآن كريم بر انديشه موحدانهء ابراهيم تأكيد ورزد و او را مسلمان بنامد ؛ چنان كه انبياى پيشين و پسينِ وى نيز با تمسك به وحى الهى ، بر پيام توحيدگرايانه تأكيد و آن را تبليغ مىكردند . از اينجاست كه مىتوان پذيرفت پيام موحدانه دين اسلام هرگز جديد نبود ، بلكه با پيام‌هاى

--> ( 1 ) . آل‌عمران ( 3 ) : 67 . ( 2 ) . رَبَّنَا وَ اجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ . ( بقره ( 2 ) : 128 )