6 . همه تمدن‌ها داراى مراكز اقتصادى و سياسىاند تا بتوانند به فعاليت‌هاى اقتصادى و سياسى جهت دهند . 7 . تمدن‌ها به تأسيس نهادهاى علمى و سازمان‌هاى مرتبط براى آموزش و تربيت افراد جامعه ، مبادرت مىكنند . 8 . همه تمدن‌ها به تكامل نظام اخلاقى و رشد معنويات اهتمام مىورزند . عوامل مؤثر در پيشرفت يا انحطاط تمدن‌ها الف ) عوامل پيشرفت تمدن‌ها با بررسى تاريخِ سرگذشت حيات بشرى و چگونگى سير تكوين تمدن‌ها و نظام‌هاى اجتماعى ، مىتوان مراحل تولد ، رشد ، بالندگى و انحطاط آنها را ترسيم كرد . قرآن كريم نيز اين حركت ادوارى تاريخ را بدين‌سان مىپذيرد : وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ . « 1 » و براى هر امّتى اجلى است ؛ پس چون اجلشان فرا رسد ، نه [ مىتوانند ] ساعتى آن را پس اندازند و نه پيش . با اين تعبير مىتوان دريافت كه اجتماعات انسانى همواره با استفاده از تعقل و علم ساده ، مرحلهء ابتدايى را پشت‌سر نهاده ، وارد عرصهء رشد و تكامل مىشوند . طى كردن اين مراحل به مدد بهره‌گيرى از خردگرايى ، استفاده از علوم و فنون و به كار بستن ابزار كارآمد و قانون‌مدار ميسر خواهد بود . چنانچه اين دورهء تاريخى بر مبانى اخلاقى و دينى و اصول صحيح انسانى استوار نباشد ، تمدن در سراشيبى انحطاط قرار خواهد گرفت . پس از سقوط ، بار ديگر جوانه‌هاى تمدن بعدى بر ويرانه‌هاى تمدن پيشين ظاهر خواهد شد و نظامى جديد و جامعه‌اى نوين شكل مىگيرد . اين سنتِ بىتغيير همچنان چرخه‌اى از تمدن‌هاى قديم و جديد را پديد خواهد آورد . « 2 » در اينجا پرسش‌هاى متعددى مطرح خواهد شد ؛ مثلًا اينكه علل پيشرفت تمدن‌ها چيست ؟ چه عناصرى مىتواند در بالندگى و رشد عرضى تمدن‌ها مؤثر باشد ؟ چگونه برخى از تمدن‌ها در

--> ( 1 ) . الاعراف ( 7 ) : 34 . و شبيه آن نيز در سوره‌هايى چون يونس ( 10 ) : 49 ؛ حجر ( 15 ) : 4 ؛ نحل ( 16 ) : 61 ؛ مؤمنون ( 23 ) : 43 آمده است . ( 2 ) . بنگريد به : جعفر سبحانى ، منشور جاويد قرآن ، ص 356 - 354 .