ايران گريختند و در مناطق مرزى مستقر شدند . يكى از تلخ‌ترين خاطرات اين دوره زمانى ، كشتار دست‌جمعى كردزبانان عراق در روزهاى پايانى جنگ ايران و عراق ، و انجام حمله شيميايى به حلبچه است كه هزارها كشته بر جاى نهاد . با اين توصيف ، عوامل متعدد بسيارى مانع يكپارچه‌سازى كشورهاى اسلامى است ، هرچند عامل قدرتمند دين اسلام كه تا كنون به عنوان حلقه پيوند و كانون وحدت‌بخش جوامع مسلمان نقش‌آفرينى نموده است ؛ به خوبى توانسته وظيفه خطير خود را در قبال وحدت‌بخشى توده‌هاى اجتماعى ايفا نمايد . منابع زيرزمينى و نيروى انسانى كشورهاى اسلامى ماهيت چندبعدى كشورهاى اسلامى ، شرايط خوب جغرافياى سياسى و دسترسى به آب‌هاى آزاد جهان همواره موجب شده است در طول تاريخْ كانون توجه زورمداران و استعمارگران واقع گردند . تلاقى سه قاره مهم آسيا ، اروپا و آفريقا از يك‌سو ، و ذخاير غنى مواد اوليه و اندوخته‌هاى معدنى و نيز موقعيت ممتاز تجارى و بين‌المللى كشورهاى اسلامى به ويژه در منطقه خاورميانه و شمال آفريقا از ديگر سو ، بر ميزان اهميت آنها افزوده است . تاريخ پر فراز و فرود كشورهاى اسلامى خود گواه اين ادعاست . علاوه بر اين كمبود آب و مشكلات ناشى از آن بر حيات اقتصادى بيشتر كشورهاى اسلامى تأثير نهاده است . به رغم چشم‌انداز اقتصادى ممتاز و دارا بودن ذخاير معدنى ، به دليل كم‌آبى و موقعيت خشك و بيابانى ، توليدات كشاورزى در بيشتر كشورهاى اسلامى در حد مطلوبى نيست . يكى ديگر از آثار كمبود آب ، وجود مراتع پراكنده است كه تأثير مستقيم آن بر حيات مبتنى بر كوچ‌نشينى و دامپرورى است ؛ چنان كه اغلب كشورهاى مسلمان شمال آفريقا و خاورميانه و يا غرب آسيا از اين ويژگى برخوردارند . با اكتشاف نفت وضعيت كشورهاى اسلامى خاورميانه و شمال آفريقا تغييرات اساسى يافت و نظام اقتصادى آنها دگرگون شد . بدين‌رو توليد مواد اوليه كشاورزى و يا استخراج مواد معدنى ، با توسعه صنعت نفت رو به كاهش نهاد و اقتصاد تك‌محصولى نفت با درآمد چشمگير ، جاى فعاليت كشاورزى و دامپرورى را گرفت . مطابق همه استانداردهاى مورد قبول ، خاورميانه تنها منطقه بسيار مهم نفتى جهان به شمار