ساليان درازى كه اين جنگ‌ها در جريان بود ، رويارويى با ملل مسلمان اجتناب‌ناپذير مىنمود . در نتيجه اين مواجهه ، اروپاييان در زمينه صنعت و تكنيك ، آموزه‌هاى سودمندى را از مسلمانان فراگرفتند . بدين روى ، مصنوعات مسلمانان وارد بازارهاى اروپاييان شد و بسيارى از فناورى كشاورزى و روش‌هاى صنايع دستى به اروپا راه يافت . به‌هرروى ، اروپاييان وارث علوم و فنونى شدند كه قرن‌ها مسلمانان با جان و دل در پرورش آنها كوشيدند . علوم باليده در دامان جامعه اسلامى به جهان غرب وارد شد و خيلى زود آثار خود را بر جاى نهاد . مونتگمرى وات در تحليل نهايى در باره جنگ‌هاى صليبى و اهميت بنيادى آن مىنويسد : صليبيون از نظر فرهنگى بعضى از جوانب جذاب حيات اسلامى را در شرق به تجربه نشستند و سعى كردند در موقع برگشت به وطنشان از آنها اقتباس و تقليد كنند . در دولت‌هاى صليبى چندين ترجمه از عربى به زبان لاتين انجام شد . « 1 » انتقال علوم و فنون اسلامى به اروپا يكى از مهم‌ترين نتايج نهضت علمى مسلمانان تراكم و انباشت آثار علمى در كتابخانه‌هاى مشهور جهان اسلام بود . اين آثار عمدتاً از آميختگى سه دسته علوم مختلف پديد آمدند : 1 . علوم عربى اصيل كه پيش از اسلام وجود داشته ، مانند شعر و خطابه . 2 . علوم اسلامى كه از ابداعات شريعت مقدس اسلام بوده ، نظير الهيات ، كلام و فقه . 3 . علوم دخيله كه از ساير امت‌هاى ديگر گرفته‌شده و مسلمين آثار علمى آنها را ترجمه كردند . « 2 » آثار متعددى كه در زمينهء فلسفه ، رياضيات ، نجوم و شيمى ترجمه و تأليف شدند ، در زمره علوم دخيله بودند و عمده آنها پس از تكميل از طرق مختلف به اروپا راه يافت و زمينهء رشد نهضت رنسانس در عصر نوزايى اروپا را فراهم آورد . « 3 » 1 . فلسفه نقطه آغاز حركت فكرى و فلسفى جهان اسلام به درستى معلوم نيست ، اما بىگمان نخستين بارقه‌هاى آن از نيمه قرن دوم هجرى با ترجمه آثار فلسفى و رشد جريان‌هاى كلامى درخشيدن

--> ( 1 ) . مونتگمرى وات ، تأثير اسلام در اروپا ، ترجمه يعقوب آژند ، ص 103 . ( 2 ) . على اصغر حلبى ، تاريخ تمدن اسلام ( بررسىهايى چند در فرهنگ و تمدن اسلامى ) ، ص 38 . ( 3 ) . همان ، ص 51 .