اجتماعى بزرگى باشد . « 1 » از اين پس تسلط مسلمانان بر اسپانيا پنج قرن به طول انجاميد . « 2 » در اين مدت اسلام در ميان مسيحيان اسپانيا انتشار يافت . « 3 » رواج كيش اسلام در اندلس و پا گرفتن دولت اسلامى در آنجا به ترويج و گسترش فرهنگ اسلامى انجاميد . يكى از مهم‌ترين نتايج اشاعهء فرهنگ و تمدن اسلامى در اسپانيا آشنايى رهبران مسيحى با آراء و عقايد اسلامى بود . رهبران مسيحى متأثر از انديشه‌هاى اسلامى در اندلس ، در آراء و عقايد مسيحيت تغييراتى ايجاد كردند . براى نمونه ، اسقف شهر طليطله ( تولدو ) تحت تأثير آراء متفكران مسلمان به انكار الوهيت عيسى مسيح پرداخت و او را بشر و فرزندخوانده خدا دانست . از همين روست كه كياگنوس ، يكى از مستشرقان ايتاليايى مىنويسد : اولين اشعه تابناك مدنيت عرب بر اسپانيا تابيد و سپس از اين سرزمين بر تمام سرزمين‌هاى غرب و ملت‌هاى مسيحى ديگر تابيدن گرفت . در مدارس قرطبه و طُليطُله آخرين جَزوه‌هاى فروغ علوم يونانيان بعد از اينكه به از ميان رفتن و انعدام نزديك شده بود ، مجدداً تابناك گرديد و عرب با دقت فراوان به جمع‌آورى و حفظ آن علوم پرداخت . بسيارى از اختراعات و نوآورىهاى مفيد مرهون كوشش و حكمت عرب است . « 4 » . مورخ شهير انگليسى ، استانلى لن پول نيز مدعى است : عرب در قرطبه حكومتى به‌پا كرد كه اعجوبه روزگار و قرون وسطى بود . آن زمان كه اروپا در جهل و تاريكى به سر مىبرد ، جز مسلمانان كس ديگرى مشعل علم و تمدن را در دست نداشت . « 5 » . 3 . سيسيل ( صقلّيه ) اعراب مسلمان مجموعه جزاير واقع در جنوب ايتاليا را كه در درياى مديترانه واقع است و به آن سيسيل اطلاق مىشد ، صقلّيه ناميدند . اين جزاير 438 سال ( 1090 - 652 م ) تحت حكومت و

--> ( 1 ) . نورالدين آل‌على ، اسلام در غرب ( تاريخ اسلام در اروپاى غرب ) ، ص 56 . ( 2 ) . بنگريد به : ادموند كليفورد بوسورث ، سلسله‌هاى اسلامى ، ترجمه فريدون بدره‌اى ، ص 35 - 32 . ( 3 ) . سرتوماس آرنولد ، تاريخ گسترش اسلام ، ترجمه ابوالفضل عزتى ، ص 295 . ( 4 ) . 1 . Burrchardt . Titus , La Civilization Hispano , Arlee Madrid , 1977 , pp . 62 - 630 . ( 5 ) . 2 . Stanle Lane - Pool , Story of the Moors in Spain , p . 62 .