درايت و حسن تدبير معماران فاطمى را دريافت . قصر خليفه و مسجد جامع الأزهر در ميانه شهر ساخته شد « 1 » و در بخش‌بندى محلات شهر نيز ملاحظات قبيله‌اى صورت گرفت . « 2 » دو مسجد مهم قاهره ، الأزهر و جامع الحاكم است . « 3 » مسجد الأزهر كه در ابتدا براى عبادت ساخته شده بود ، به مقتضاى زمانْ تغييرات بسيارى كرد و به عنوان كانون مهم علمى فاطميان ، در ميان مراكز علمى و معارف اسلامى از اواخر قرن چهارم به بعد جايگاه والايى يافت . اين مسجد از معمارى بسيار زيبايى برخوردار است . تلفيق سبك‌هاى معمارى سامرا و سبك مسجد ابن‌طولون در اين بنا به نمايش گذاشته شده است . طرح‌ها و فنون به‌كار رفته توأم با اشكال نباتى و نقوش هندى و كتيبه‌اى ، يكى از جلوه‌هاى بديع هنرى در اين مسجد است . اين مسجد داراى دو مقصوره است كه بزرگترين آنها به اعتبار دخت نبى مكرم اسلام صلى الله عليه و آله حضرت فاطمه عليها السلام مقصورهء فاطمه ناميده شده است . « 4 » اين دو مقصوره داراى اركان متعددى است و مجموع اركان آن دو 126 ستون است كه با تعداد ملحقات مسجد جامع به 375 ستون مىرسد . علاوه بر اين الازهر داراى 9 محراب قديمى و جديد بوده است كه از آنها تنها 6 محراب بر جاى مانده است . اگرچه اين مسجد با يك منازه متفرد ساخته شد اما بعدها تعداد مناره‌هاى آن به 5 مأذنه ارتقاء يافت . « 5 » دومين مسجد نيز كه در سال 392 هجرى توسط ششمين خليفه فاطمى ، الحاكم بامرالله بنا گرديد ، از ديگر معمارىهاى مهم عصر فاطمى است . اين بنا به دليل ويژگىهاى گونه‌گون ، از بناهاى فاخر و شگفت‌انگيز فاطميان به شمار مىآيد . سبك و مضامين تزئينى الأزهر و مسجد الحاكم با يكديگر متفاوت است . « 6 »

--> ( 1 ) . ناصر خسرو قباديانى ، سفرنامه ، ص 77 . ( 2 ) . بنگريد به : مقريزى ، المواعظ و الاعتبار ، ج 2 ، ص 246 - 233 و ج 3 ، ص 32 و 33 ؛ قلقشندى ، صبح‌الاعشى ، ج 3 ، ص 405 - 400 . ( 3 ) . حسن ابراهيم حسن ، تاريخ الاسلام السياسى و الدينى و الاجتماعى ، ج 4 ، ص 617 و 618 . ( 4 ) . مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 4 ، ص 54 . ( 5 ) . همان ، ج 4 ، ص 617 . ( 6 ) . عبدالله كامل موسى عبده ، الفاطميون و آثارهم المعمارية فى افريقية و مصر و يمن ، ص 188 و 204 .