قوس‌ها ، گنبدها ، محراب و ستون‌هاى مختلف ضمن افزودن به ارزش‌هاى زيباشناختى مسجد ، مجموعه‌اى بديع از معمارى اسلامى را فراهم آورد ؛ « 1 » تا جايى كه بعدها معمارى مسجد قرطبه الگويى براى معماران اندلسى شد تا ساير مساجد را بدان سبك بسازند . از ميان قصرهاى امويان اندلس مىتوان به قصر مدينةالزهرا كه به سبك معمارى سورى بنا شده ، اشاره نمود . « 2 » در اين قصر افزون بر عناصر معمارى ، سرستون‌هاى تزئينى ، موزاييك و مرمر تراش‌خورده ، پيكره‌هاى مرمرى ، سنگ‌هاى حجارىشده ، گچبرى و چوب محكوك و منقوش نيز به‌كار رفته است . وجود آرايه‌هاى مركب هندسى و يا پيكره‌اى با غلبه عناصر گياهى ، « 3 » همه از نبوغ استادكاران مسلمان حكايت دارد . « 4 » گفتنى است معمارى تزئينى اسپانيا به دليل مواجههء فرهنگ مشرق و غرب در اين سرزمين ، پيوسته در حال تغيير و تحول بود ؛ چنان كه در فاصله قرن پنجم تا يازدهم بسيارى از فنون معمارى در اين منطقه پيچيده‌تر شد و از سويى اشكال هندسى و مضامين نوين نيز جاى طرح‌هاى پيشين را گرفت . همچنين كاربرد گچ به عنوان مصالح رايج معمارى در اين دوره فزونى يافت و استفاده از مُقَرْنَسْ براى تزئين مناره‌ها نيز بر زيبايىهاى معمارى اين عصر افزود . بعدها همين معمارى شگرف ، غرب جهان اسلام و جنوب اروپا را از خود متأثر نمود و بسيارى از نمادهاى معمارى اسلامى را در خود نگاه داشت . 5 . هنر اسلامى در عهد فاطميان نهضت شيعى اسماعيلى در دهه‌هاى آخر قرن سوم هجرى با تشكيل حكومت فاطميان در مغرب ( 297 ق ) به‌بار نشست و در اندك زمانى توانست با تبليغاتى وسيع قبايل ناراضى بربر را جلب نموده ، حكمرانان محلى افريقيه را نيز به زير چمبره خود كشاند . اين در حالى بود كه خلافت

--> ( 1 ) . ج . هوگ و هانرى مارتن ، سبك‌شناسى هنر معمارى در سرزمين‌هاى اسلامى ، ترجمه پرويز ورجاوند ، ص 46 . ( 2 ) . تلمسانى ، نفح الطيب فى غصن الاندلس الرطيب ، ج 1 ، ص 248 و 249 . ( 3 ) . تاكنون ريخت‌شناسى عناصر گياهى به تفصيل صورت نگرفته است . ( 4 ) . حسن ابراهيم حسن ، تاريخ الاسلام السياسى و الدينى و الاجتماعى ، ج 3 ، ص 417 و 418 .