درس حاضر مىشد و تنها وظيفه او شنيدن و بهره‌بردن از محضر استاد بود . « 1 » با وجود آسانى ورود علم‌اندوزان به حلقه درس استادان ، گاه سختىهاى پى در پى و مشكلات از جمله پرداخت هزينه معيشت ، زندگى خصوصى و جمعى دانشجويان را سخت مىكرد ، هرچند در اين طريق برنامه‌هاى آموزشى سطوح عالى دانشگاه‌هاى اسلامى هرگز مانعى جدى براى كسب معاش و تأمين زندگى دانشجويان نبود . چه‌بسا تهيدست‌ترين مردم فرصت آموختن مىيافتند و پس از كوشش فراوان در علم‌اندوزى ، نامورى شايسته مىشدند . مثلًا جاحظ ، دانشمند نامى در آغاز جوانى مرغ و ماهى مىفروخت « 2 » و يا ابوتمّام طايى ، شاعر بلند آوازه ، در مسجد به نمازگزاران آب مىداد و در مقابل پولى از آنان مىگرفت . « 3 » با نگاهى به تاريخ زندگى و سيره دانشمندان مسلمان در تمدن اسلامى مىتوان تنگدستان بسيارى را يافت كه به فضيلت علم نايل آمدند . همين سختى معيشتِ دانشجويان موجب شد فرهنگ زيباى پر محتواى وقف شكل تازه‌اى به خود گيرد . واقفان و خيّران شرايط خوبى براى مدارس ، دانشگاه‌ها و آموزشكده‌هاى پزشكى ايجاد كردند و با اعطاى موقوفات و يا پرداخت هزينه‌هاى اين مراكز علمى تا حدود زيادى مشكلات ناشى از فقر اقتصادى را كاهش دادند . در اوايل قرن سوم هجرى با گسترش فرهنگ وقف ، توسعه امور خيريه و نيز اعطاى شهريه و مستمرى به دانشجويان ، زندگى آنان بهتر از پيش شد . افزون بر اين ، تأسيس مدارس خصوصى و دولتى و دعوت معلمان از دوردست رنج سفر را بر دانشجويان هموار كرد . اگرچه قرن‌ها علم‌آموزى و زندگى دانشجويى به همان منوال پيشين گذشت ، در برخى مراكز چون بغداد ، ايران و مصر شرايط آموزش بسيار بهتر بود تا مراكزى چون اندلس كه گزارش صعوبت زندگى دانشجويان آن در بسيارى از منابع آمده است . « 4 » در تمدن اسلامى طىكردن مراحل آموزشى براى دانشجويان شرايطى داشت : مرحله نخستِ آموزش در مسجد و مكتب شكل گرفت ؛ مرحله دوم خود به دو مرحله ديگر تقسيم مىشد كه شامل مرحله متوسطه و عالى بود . در اين مرحله ، دانشجو ناگزير براى كسب علم و يا درك محضر

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : كريم مجتهدى و ديگران ، مدارس و دانشگاه‌هاى اسلامى و غربى در قرون وسطى ، ص 64 . ( 2 ) . حموى ، معجم الادباء ، ج 6 ، ص 369 . ( 3 ) . همان ، ص 282 . ( 4 ) . تلمسانى ، نفح الطيب فى غصن الاندلس الرطيب ، ج 1 ، ص 105 .