طالبان معرفت بود . همين نحوه حضور و تجمع در خانه بزرگان به تدريج به رسمى معمول مبدّل شد و همواره خانه آنان كانون درس فعال دانش‌پژوهان مقرّب بود . از مهم‌ترين خانه‌هايى كه در آنجا انجمن علمى برگزار بود ، خانه شيخ‌الرئيس ابن‌سيناست . جرجانى در وصف آن مىگويد : هر شب دانش‌پژوهان در خانهء ابن‌سينا گرد مىآمدند و من با او شفا مىخواندم و ديگر بار كسى با او قانون مىخواند . تدريس در شب بود ؛ زيرا او روزهنگام خدمتِ شمس‌الدوله مىكرد و فرصت نداشت . روزگارى بدين‌سان سپرى كرديم . « 1 » خانه امام محمد غزالى نيز از اين دست خانه‌ها بود . او پس از كناره‌گيرى از كلاس درسِ مدرسه نظاميه نيشابور ، در خانه مىنشست و دانشجويان را به حضور مىپذيرفت . « 2 » گاهى در رفت و آمد به خانه عالمان نوعى رابطهء علمى ميان خانه‌هاى آنان ايجاد مىشد كه بهترين نوع اين رابطه علمى ميان خانه ابوحيان و ابن‌مسكويه بوده است . اين طريق علمى خود به طرح شيوه‌اى جديد و ابداع شكلى نوين از پرسش و پاسخ منجر شد كه در تاريخ‌نگارى اسلامى به الهوامل الشوامل موسوم است . « 3 » 8 . كتابفروشى در دوره عباسيان كتاب‌فروشىهاى بسيارى در جهان اسلام تأسيس شدند . « 4 » بازارهاى كتاب و كتابفروشىهاى اسلامى عمدتاً يكى از بهترين مراكزى بودند كه دانش‌پژوهان در آن گرد مىآمدند . اين كانون‌هاى پرنشاط - به عنوان نمايشگاه فرهنگ و گفتگوى فرهنگى - در امر آموزش و توسعه علوم تأثيرى بسزا داشتند . در اين نمايشگاه‌ها گاه مناظرات علمى نيز بر پا مىشد . « 5 » به دليل وسعت‌گرفتن نهضت ترجمه و توجه به امر استنساخ و ترجمه و تأليف كتاب ، پيشه كتابفروشى سود بسيارى يافت ، اما والاترين هدف براى كتابفروشان و خريداران كامجويى معنوى ، « 6 » خواندن و

--> ( 1 ) . ابن ابى اصيبعه ، عيون الانباء فى طبقات الاطباء ، ج 2 ، ص 4 ؛ قفطى ، تاريخ الحكماء ، ترجمه بهمن دارايى ، ص 42 . ( 2 ) . الزبيدى ، إتحاف السادة المتقين ، ج 1 ، ص 15 . ( 3 ) . احمد امين ، ظهر الاسلام ، ص 349 . ( 4 ) . 1 . Hitti , History of Arabs , p . 414 . ( 5 ) . بنگريد به : مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكر الخطط و الآثار ، ج 3 ، ص 185 . ( 6 ) . شلبى ، تاريخ آموزش در اسلام از آغاز تا فروپاشى ايّوبيان در مصر ، ترجمه ساكت ، ص 59 .