فهرى است . مسجد قرويين در طول تاريخ بارها مورد بازسازى قرار گرفت و بخش‌هاى مختلفى به آن ملحق شد . يكى از ادوار مهم تاريخى مغرب ، دوره مرينيان در قرن هشتم هجرى است . در اين دوره ، كتابخانه‌اى بزرگ در جامع قرويين تشكيل شد و كتاب‌هاى بسيارى با موضوعات متنوع پزشكى ، علوم طبيعى ، دينى ، ادبى و علوم عقلى وقف آن گرديد . بعدها با وسعت كتابخانه و كثرت مراجعه‌كنندگان ، فردى به عنوان متصدى كتابخانه بر آن گمارده شد تا امور كتابخانه را اداره نمايد . « 1 » با رونق گرفتن اين مسجد و فزونى شمار دانش‌پژوهان ، در كنار آن مدارسى تأسيس شد كه برخى از آنها از شاهكارهاى تاريخ معمارى مغرب به شمار مىآيند . به مدد حضور دانشمندان و فقهاى برجسته ، سطح كيفى آموزش و دانش در اين مسجد و مدارسِ وابسته به آن بسيار بالا بود . « 2 » از اين رو ، خيلى زود به يكى از بهترين و مجهزترين دانشگاه‌هاى جهان اسلام مبدل گرديد . شيوه و سطوح مختلف تفكيك‌شده در آن سه مرحله آموزش ابتدايى ، متوسطه و عالى را در بر مىگرفت . فعاليت علمى اين دانشگاه قرن‌ها به طول انجاميد و دانشمندان ، ادبا و شعراى سترگى در اين مدرسه مشغول به تدريس بودند . هم اينان دانشجويان نخبه‌اى را در عرصه‌هاى مختلف علمى چون حساب ، جبر ، علوم طبيعى و پزشكى به جهان متمدن تقديم نمودند . 5 - 5 . جامع الأزهر يكى ديگر از بهترين دانشگاه‌هاى جهان اسلام جامع الأزهر مصر است « 3 » كه تاريخ بناى آن ( 359 - 360 ه . ق ) به عصر فاطميان باز مىگردد . جوهر صقلى ، سردار بزرگ فاطميان هم‌زمان با بناى شهر قاهره « 4 » به عنوان پايتخت ، مسجد جامع قاهره را بنا كرد و به گرامىداشت حضرت زهرا عليها السلام الأزهر نام گرفت . خليفه فاطمى ، المعز لدين اللَّه به كمك فقيه برجسته اسماعيلى ، قاضى نعمان

--> ( 1 ) . بنگريد به : محمد المنونى ، ورقات عن حضارة المرينيين ، ص 32 - 28 . ( 2 ) . حسين مونس ، تاريخ و تمدن مغرب ، ترجمه حميدرضا شيخى ، ج 1 ، ص 268 . ( 3 ) . بنگريد به : ماهر سعادة ، الأزهر أثر و ثقافة ، ص 80 - 73 . ( 4 ) . بنگريد به : قلقشندى ، صبح الاعشى ، ج 3 ، ص 405 - 400 .