به منظور بررسى هر چه بهتر تاريخ دانشگاه‌هاى جهان اسلام گزيده‌اى از فعال‌ترين آنها در ذيل معرفى مىشوند : 5 - 1 . جامع قيروان اين مسجد يكى از قديمىترين مساجدى است كه مسلمانان آن را در شمال آفريقا بنا نهادند . قدمت مسجد جامع قيروان به سال 50 هجرى بازمىگردد . به رغم تخريب‌هاى مكرر ، اين مسجد بارها توسط حكمرانان اسلامى بازسازى و مرمت شد . در دوره عبدالملك اموى ( 86 - 65 ه ) فضاى جامع قيروان گسترش يافت . توجه حكمرانان از يك‌سو ، و علاقه‌مندى طالبان علم براى روى آوردن به آنجا از سوى ديگر ، مسجد قيروان را به سرعت به دانشگاهى بزرگ و پررونق مبدل نمود ؛ تا جايى كه در كمترين زمان در زمرهء يكى از معتبرترين و مهم‌ترين كانون‌هاى فرهنگى شمال آفريقا قرار گرفت . 5 - 2 . جامع زيتونه اين دانشگاه در سال 114 هجرى در سرزمين تونس بنياد شد . پيشينه علمىاش موجب گرديد تا آنجا را در زمره قديمىترين مساجد جهان اسلام به‌شمار آورند . در طى قرن‌ها تاريخ پرفراز و فرود آن ، اين مسجد موقعيت علمى خود را حفظ نمود . همواره پس از نماز آدينه هريك از ستون‌هاى جامع زيتونه محل استقرار يكى از فضلاى عصر بود . اهتمام به تربيت دانشجو در اين جامع به مدت دوازده قرن ادامه يافت . تا اينكه در سال 1370 ه . ق فرمان جديدى براى اصلاح و تنظيم برنامه‌هاى آموزشى آنجا براساس روش‌هاى نوين معمول در دانشگاه الأزهر صادر شد . « 1 » در اين فرمان برنامه اصلاحى كه پس از اعتصاب نُه ماهه دانشجويان تنظيم شد ، داراى چنين شرايطى بود : 1 . انتقال همه فعاليت‌هاى آموزشى جامع به انيستيتوها به جز مرحله آموزش عالى . 2 . تأسيس رشته‌هاى تخصصى كه زير نظر و با مسئوليت گروهى خاص اداره مىگرديد . 3 . توسعه و گسترش برنامه‌هاى آموزشى در زمينه علوم رياضى و طبيعى و افزودن عناوين درس‌هاى زبان‌هاى خارجى و زنده دنيا .

--> ( 1 ) . عبدالرحيم غنيمه ، تاريخ دانشگاه‌هاى بزرگ اسلامى ، ترجمه نورالله كسايى ، ص 70 .