بخش چهارم : نهادهاى آموزشى در تمدن اسلامى مقدمه مطالعه نهادهاى علمى و آموزشى به منظور كسب اطلاع از وضعيت دانش و دانش‌افزايى در تمدن اسلامى و از سويى ارزيابى كارنامهء پر محتوا و درخشانى كه بيش از 14 قرن در فراخناى جغرافيايى از دروازه‌هاى چين تا اسپانيا را شامل مىشد ، بسيار مهم و ضرورى است . هرچند بازگويى تاريخ نهادهاى آموزش در اين مختصر مقدور نيست ، اما در اين بخش به قدر امكان تلاش خواهد شد اجمالى از تاريخ آموزش در اسلام و سير تحول آن در ادوار مختلف و نهادهاى آموزشى جهان اسلام تا پايان قرن چهارم ارائه شود . هر چند به دليل گستردگى تاريخ آن ناگزير مىبايست به تقسيم‌بندى ادوار تاريخ آموزش مبادرت كرد ، زيرا هر دوره از تاريخ اسلام ويژگىهاى خاص خود را داراست . بر همين اساس ، تاريخچه آموزش از صدر اسلام تا آغاز عصر عباسيان ( 1 - 132 ه . ق ) و سپس عصر عباسى تا آغاز حملهء مغول ( 132 - 656 ه . ق ) بررسى خواهد شد . تاريخچه آموزش در اسلام تا آغاز عصر عباسيان بررسى تاريخ پر فراز و فرود نهاد آموزش در تمدن اسلامى مستلزم تقسيم‌بندى ادوارى تاريخ آموزش در اسلام است . بر همين اساس ، ابتدا تاريخچه آموزش از آغاز تاريخ اسلام ( عصر نبوى ) تا آغاز عصر عباسيان ( 132 ه . ق ) را مورد بررسى قرار خواهيم داد . 1 . عصر نبوت ( از ابتدا تا سال 11 هجرى ) بر پايه آنچه در فصول پيشين آمد ، وضعيت علمى جزيرةالعرب پيش از اسلام - به عنوان خاستگاه تمدن اسلامى - بسيار آشفته بود ، تا اينكه نخستين بارقه‌هاى علم‌آموزى با پيام‌هاى قرآنىآغاز شد . بدين‌رو آيات قرآن و سنت نبوى بهترين راهنما و مشوق علم‌آموزان و فراگيران دانش گرديد .