دورترين مكان‌ها . « 1 » 3 . درك ضعف علمى خود در مواجهه با ساير ملل متمدن در جريان رفت‌وآمدهاى تجارى و حتى علمى به كانون‌هاى دوردست تمدنى چون مصر ، يمن و ايران . 4 . عدول از روحيه بدوىگرى و بيابان‌گردى و روىآورى به زندگى شهرى كه اين خود در گام اول نيازمند برخىعلوم و معارف است . 5 . نياز جامعه به علومى چون پزشكى براى گريز از درد و رنج بيمارى كه همواره گريبان‌گير حيات بشر است . « 2 » 6 . اعتقاد خلفا به تنجيم ، طالع‌بينى و علاقه آنان به مواقع كواكب و ميزان تأثير آنها بر زندگى و سرنوشت آنها . « 3 » 7 . رسيدگى به دفاتر مالياتى ، گرداندن امور مالى حكومت ، مساحى مناطق تحت سلطه حكومت اسلامى و نيز اخذ خراج و جزيه ، نياز خلفا به علومى چون رياضى ، حساب و هندسه را مسلّم مىكرد . « 4 » 8 . تحقق برنامه‌هاى اقتصادى و افزايش رفاه عمومى به همراه توسعه و آبادانى ، ساختن كاريز ، قنات ، سد ، راه و ساير امكانات به نوعى حكومتگران اسلامى را متوجه علومى چون هندسه و حساب مىنمود . 9 . سياست مذهبى خلفا با اعطاى نوعى آزادانديشى و شايد سهل‌گيرى در ارتباط با اهل‌ذمه « 5 » موجب حضور انديشمندان ساير مذاهب در دربار خلافت اسلامى شد . وزيران شيعى و سنى ، مشاوران صابئى ، يهودى ، نصرانى ، « 6 » انديشمندان يعقوبى ، زرتشتى و هندى با قرارگرفتن در كنار يكديگر حركت علمى ، سرعت و نشاطى وصف‌ناپذير يافت . 10 . سياست گشاده‌دستى و بخشندگى خلفا و كارگزاران در پرداخت هدايا و مقررىهاى بسيار ، راهى براى جلب نظر عالمان بود . « 7 »

--> ( 1 ) . سمعانى ، الأنساب ، ج 8 ، ص 368 . ( 2 ) . احمد امين ، ضحى الاسلام ، ج 2 ، ص 15 . ( 3 ) . همان . ( 4 ) . قدامة بن جعفر ، الخراج و صناعة الكتابة ، ص 36 . ( 5 ) . آدام متز ، تمدن اسلامى در قرن چهارم هجرى ، ترجمه عليرضا ذكاوتى قراگزلو ، ج 1 ، ص 49 . ( 6 ) . همان ، ص 66 . ( 7 ) . براى نمونه بنگريد به : ابن ابى اصيبعه ، عيون الانباء فى طبقات الاطباء ، ص 187 ؛ قفطى ، تاريخ الحكماء ، ترجمه بهمن دارايى ، ص 198 - 196 .