چيره‌دست و دانايان زبان و ادبيات عربى ، ايرانى ، يونانى ، سريانى و هندى به دارالعلم بغداد شد . اما اين روند چندان به‌طول نينجاميد ؛ زيرا آزادى انديشه و تسامح ظاهرى خليفه نسبت به ساير عقايد - كه تا حدود زيادى به حضور فعال نسطوريان ، يعقوبيان ، صابئين و برهمن‌ها در مركز خلافت اسلامى دامن زده بود - با سيطره كامل معتزله و تبعيت محض خليفه از آراى آنان به پايان رسيد و بدين‌رو سرفصل نوينى در تاريخ اين عهد گشوده شد ، يا به بيانى ديگر ، از اين دوره به بعد ظواهر افول نهضت ترجمه آشكار گشت . مجالس مناظرات علمى با حضور انديشمندان معتزله اداره مىشد و هر جا كه محفل گفتگو يا نشستى آزاد بود ، متمسكانِ به جدل - كه از مهم‌ترين ابزار معتزله به شمار مىرفت - پيروز آن عرصه بودند . « 1 » بدين ترتيب ، چون تجهيز كتابخانه بيت‌الحكمه و دستيابى به كتاب‌هاى ارزشمند علمى ساير سرزمين‌ها در سرلوحه سياست مأمون قرار داشت ، وى با ارسال نامه‌هايى براى سران و حاكمان سرزمين‌هاى روم ، قبرس ، « 2 » صقليه ( سيسيل ) « 3 » و خراسان ، از آنها خواست كتاب‌هاى قديمى به ويژه آثار فلسفى را براى او ارسال دارند . هرچند گاه مقاومت‌هايى از سوى حاكمان اين سرزمين‌ها صورت مىگرفت ، در نهايت كتاب‌هاى بسيارى به دربار خلافت بغداد گسيل شد . براى مثال ، از روم حدود پنج بارِ شتر كتاب « 4 » و از خراسان صد بارِ شتر كتاب « 5 » به بغداد رسيد . در ميان كتاب‌هاى . اهدايى روميان ، كتاب‌هاى فلسفى مشاهير يونان باستان « 6 » و همچنين آثارى از طب و نجوم و هندسه از جمله كتاب اقليدس « 7 » وجود داشت . خليفه نيز بهترين مترجمان دربار چون حجاج بن

--> ( 1 ) . شلبى ، تاريخ آموزش در اسلام از آغاز تا فروپاشى ايّوبيان در مصر ، ترجمه ساكت ، ص 77 . ( 2 ) . قفطى ، تاريخ الحكماء ، ترجمه بهمن دارايى ، ص 51 و 84 ؛ ابن خلدون ، مقدمه ، ص 480 ؛ حاجىخليفه ، كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون ، ص 36 ؛ ابوحنيفه دينورى ، الاخبار الطوال ، ترجمه محمود مهدوى دامغانى ، ص 442 ؛ ابن عبرى ، تاريخ مختصر الدول ، ص 136 ؛ ابن طقطقى ، تاريخ فخرى در آداب ملك‌دارى و دولت‌هاى اسلامى ، ترجمه محمد وحيد گلپايگانى ، ص 298 . ( 3 ) . احمد فريد الرفاعى ، عصر المأمون ، ج 1 ، ص 375 . ( 4 ) . قفطى ، تاريخ الحكماء ، ترجمه بهمن دارايى ، ص 52 . ( 5 ) . 1 . Encyclopaedia of library and information science ed Allen Kent , Vol . 36 . p . 368 . ( 6 ) . ابن خلدون ، مقدمه ، ص 481 . ( 7 ) . كتب اصول و اركان اقليدس از مهم‌ترين كتاب‌هايى بود كه به دست مسلمانان رسيده ، هرچند پيش‌تردر عصر منصور نيز نسخه‌هايى از آنها به دربار خلافت عباسيان راه يافت . ( همان ، ص 485 و 486 . )