پايان يافتن جنگ هشتم و غلبه مماليك مصر بر صليبيان بازمانده ، جنگ‌هاى معروف صليبى پايان يافت ، ولى آثار مهمى در اروپا و در جهان اسلام باقى نهاد . « 1 » برخى از پژوهش‌گران معاصر اروپايى مانند هنرى لوكاس معتقدند رنسانس اروپا به‌دليل تراوش علوم و معارف يونانى - اسلامى ، پيش از جنگ‌هاى صليبى و از طريق اندلس به مغرب‌زمين راه يافته است . « 2 » اما بايد پذيرفت تحولات اساسى اروپا و اثرپذيرى از مسلمانان بيشتر پس از جنگ‌هاى صليبى اتفاق افتاد . جنگ‌هاى صليبى دويست سال ( از سال 490 ق / 1096 م به بعد ) جهان اسلام را در رويارويىهاى خونين با جهان مسيحيت قرار داد . در اين درازمدت ، خون‌هاى بسيارى ريخته شد و ويرانگرىهاى فراوانى برجاى ماند . « 3 » اروپا در خلال اين جنگ‌ها نتوانست بر بيت‌المقدس دست يابد و با آنكه اروپا - به‌گفته توين بى - از تمدن و هنر پيشرفته مسلمانان بهره برد ، « 4 » به هيچ‌رو از دشمنى تاريخى و ديرپاى غرب مسيحى با شرق اسلامى كاسته نشد . « 5 » 2 . هجوم مغول‌ها در تاريخ اسلام حادثه‌اى دهشتناك‌تر از حمله مغول وجود ندارد . سپاه چنگيزخان مغول چون بهمنى بر مراكز فرهنگ و تمدن اسلام فروريخت و همه شهرهاى آباد ، كاخ‌ها ، باغ‌ها و مزارع سرسبز را ويرانه ساخت . زمانى كه ارتش مغول از شهر هرات بيرون آمد ، از جمعيت يكصدهزار نفرى آن شهر تنها چهل نفر باقى مانده بود . آنان در شهر بخارا نيز اسب‌هاى خود را در اماكن مقدس و مساجد جاى دادند و قرآن‌ها را پاره كردند تا از صفحات آن به‌عنوان كاغذ پاره استفاده كنند . سمرقند ، بلخ ، بغداد و بسيارى از شهرهاى ديگر آسياى مركزى كه

--> ( 1 ) . بنگريد به : عبدالله ناصرىطاهرى ، علل و آثار جنگ‌هاى صليبى ، ص 94 - 90 . براى آگاهى بيشتر درباره تأثير جنگ‌هاى صليبى بر اروپا و جهان اسلام بنگريد به : همان ، ص 141 - 97 . ( 2 ) . آلبر ماله ، تاريخ قرون وسطى ، ترجمه عبدالحسين هژير ، ص 153 . ( 3 ) . عبدالهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دورويه تمدن بورژوازى غرب ، ص 138 . ( 4 ) . آرنولد جوزف توين بى ، آينده نامعلوم تمدن ، ص 222 . ( 5 ) . عبدالهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دورويه تمدن بورژوازى غرب ، ص 53 .