غنايم فراوانى به مدينه سرازير گرديد و اراضى دولتى و غيردولتى بسيارى تحت تملك مسلمانان درآمد . در زمان عمر ديوانى تأسيس گرديد تا در آنجا نام حقوق‌بگيرانِ از بيت‌المال ثبت گردد . همچنين در سرزمين‌هايى كه به‌صورت قطعى به تصرف مسلمانان درآمده بود ، دستگاه‌هاى ادارى كارآمدى برقرار شد و اردوگاه‌هايى براى سپاهيان اسلام نيز در دو شهر بصره و كوفه بنا گرديد . « 1 » طى سال‌هاى پس از فتوحات كه ديگر به اردوگاه‌هاى نظامى نيازى نبود ، مسلمانان شهرهاى زيادى ساختند . از سويى در پاره‌اى از سرزمين‌هاى اسلامى ، اردوگاه‌هاى نظامى نيز به شهرهاى بزرگ تبديل شد . شهرهاى قاهره و فسطاط در مصر ، قيروان در تونس ، كوفه در كنار فرات ، بصره در كنار اروندرود و شيراز در ايران ، شهرك‌هاى نظامى مشابهى بودند كه در آن دوران بنا شدند . در ايران و تركستان ، مسلمانان در توسعه زندگى شهرى سهمى بسزا داشتند . در اين شهرها بازارهايى در اطراف خيابان‌هاى اصلى از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب ساخته شد و در محل تلاقى اين بازارها نيز مسجد جامع بنا گرديد . « 2 » در سده دوم هجرى ، براى منصور عباسى پايتخت جديدى در ساحل غربى دجله بنا شد . اين شهر كه با طرحى كاملًا بديع ساخته شده بود ، بغداد نام گرفت . تاريخچه تأسيس بغداد نشان مىدهد شكل حكومتى جهان اسلام نسبت به گذشته تا چه حد دستخوش دگرگونى شده است . با پيدايش شهرهاى بزرگ ، برپايى نهادهاى سياسى - اجتماعى و به‌طور كلى نظام ادارى ، از الزامات تمدن اسلامى بود ؛ چراكه مردم در اين شهرها بايد در سايه قوانين دستگاه حكومت به زندگى خود ادامه دهند و حقوق يكديگر را پاس دارند . پس از آن نيز در نيمه اول سده سوم هجرى با افزايش شمار ديوان‌ها و فزونى قدرتِ رئيس مقامات كشورى ( وزير ) ، تشكيلات ادارى پديد آمد . « 3 »

--> ( 1 ) . بنگريد به : پژوهش دانشگاه كمبريج ، تاريخ اسلام ، ص 113 - 110 . ( 2 ) . بنگريد به : واسيلى ولاديمير بارتُلد ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 57 - 55 . ( 3 ) . همان ، ص 65 و 66 .