زهرا اسلامى فرد
120
تاريخ فرهنگ و تمدن اسلام ( فارسي )
از ديگر متكلمان اسلامى كه در ساختن و پرداختن انديشهها و مذاهب كلامى اثرگذار بود ، حسن بصرى ( 110 ق ) است . او درمورد گناهان بسيار سختگير بود و اعتقاد داشت تمام افعال با مسئوليت انسان صورت مىپذيرد . در سده دوم هجرى ، ابومحرز جهمبن صفوان ، مذهب جهميه را بنيان نهاد . او بر آن بود كه ايمان تنها راه معرفت خداست و با ديگر عبادات ارتباطى ندارد و هيچكس فعلى را انجام نمىدهد ، مگر به اراده خداوند . بنابراين انسان در افعال خود مجبور است . در سده سوم ، ابوسهل بشربن معتمر هلالى كوفى بغدادى ( 210 ق ) مذهب بشريّه را پىريخت . او معتقد بود خداوند قادر است و بندگان خود را بر انجام دادن اغراض توانا كرده ، ولى امورى مانند حيات و مرگ و قدرت را بدانها واگذار نكرده است . در سده چهارم ، چند متكلم مشهور و معروف ظهور كردند كه يكى از آنان شيخ مفيد است او حدود دويست اثر در رد عقايد فرقههاى گوناگون كلامى نوشته است . ديگر متكلم معروف اين سده ، شيخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسى است . وى اولين كسى است كه نجف را به پايگاه علمى و دينى شيعه تبديل كرد . كتابهايى كهاو در كلام نوشته است عبارتند از : تلخيص الشافى ، الاقتصاد و الهادى الى الرشاد و تمهيدالاصول . در سده پنجم ، متكلم مشهور ، ابوحامد محمد غزالى پا به عرصه نهاد . وى بر اين باور بود كه متكلمان زمانى به يارى دين شتافتند كه اختلافات عقيدتى ميان فرقههاى دينى شدت يافته و ايمان در دلهاى مردم به سستى گراييده بود و آنان با استدلالهاى عقلى و منطقى توانستند از شبهه پراكنىها جلوگيرى كنند . وى همچنين معتقد بود بايد عوام را از علم كلام بازداشت . متكلم مشهور ديگر در سده پنجم ابوالفتح محمدبن عبدالكريمبن احمد شهرستانى بود . يكى از معتبرترين آثار كلامى او نهاية الاقدام فى علم الكلام است كه بيست قاعده كلامى و تشريح فروع آن قواعد را دربردارد . امام فخر رازى يا امام المشككين از متكلمان معروف سده ششم بهشمار مىرفت كه در اصول و كلام ، اشعرى مذهب و در فروع دين شافعى بود . اعتراضات و تشكيكات او بيشتر در مسائل فلسفى ، كلامى و علمى بود و در تقرير عقايد اسلامى و تفسيرى برپايه اصول اشعريه