4 . استبصار ، اثر ديگر شيخ طوسى است كه 6531 حديث را در بردارد . اين چهار كتاب به « كتب اربعه » معروف‌اند و از معتبرترين كتاب‌هاى حديثى شيعه به‌شمار مىآيند ؛ آن‌گونه كه علماى شيعه ، شروح و حواشى بسيارى بر آنها نگاشته‌اند . « 1 » پس از اين سه محدث بزرگ ، در بازار حديث ركودى دست داد كه تا عصر صفويه ادامه يافت . در عصر صفويه محدثانى سترگ از نو برخاستند و به جمع‌آورى كتب گذشتگان پرداختند و آثار ارزشمندى پديد آوردند ؛ مانند وسائل‌الشيعه اثر شيخ حرعاملى ( 1104 ق ) ، الوافى نوشته ملامحسن فيض كاشانى ( 1091 ق ) و انوار نعمانيه تأليف محدث جزايرى . « 2 » جوامع حديثى اهل‌سنت : در طى سده‌هاى دوم تا چهاردهم هجرى ، دانشمندان اهل‌سنت آثارى عرضه داشتند كه مشهورترين آنها صحيح بخارى ، صحيح مسلم ، سنن ابن‌ماجه ، سنن ابوداود ، سنن نسايى و جامع ترمذى است كه به صحاح سته معروف‌اند . « 3 » از ديگر جوامع حديثى اهل‌سنت مىتوان به جامع المسانيد تأليف شيخ ابوالفرج معروف به ابن‌جوزى ( 597 ق ) و المنتقى اثر ابن‌تيميه ( 652 ق ) معروف به حرانى اشاره كرد . « 4 » 3 . علم فقه علم فقه بيانگر دستورهاى اسلامى درباره عبادات ، احكام ، معاملات و همه مسائل شرعى مسلمانان است . پس از تشكيل دولت اسلامى ، مسلمانان براى اداره امور شخصى ، حقوقى و اجتماعى به مقرراتى نيازمند شدند و به همين‌رو به قرآن و حديث مراجعه كردند . بدين‌ترتيب ، آنان احكام خود را از قرآن و حديث برگرفتند ؛ به‌گونه‌اى كه پس از دو يا سه قرن شريعت اسلامى پختگى كامل يافت و فقه و قوانين آنها به‌گونه‌اى جامع مدون شد . در آغاز اسلام ، فقه ، قرائت و تفسير قرآن و حديث ، جملگى يك علم به‌شمار مىرفت ، اما

--> ( 1 ) . كاظم مدير شانه‌چى ، علم الحديث و درايهء الحديث ، ص 80 - 75 ؛ يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 225 و 226 . ( 2 ) . كاظم مدير شانه‌چى ، علم الحديث و درايهء الحديث ، ص 82 . ( 3 ) . همان ، ص 47 به بعد . ( 4 ) . همان ، ص 62 .