چهار . تفسير على بن ابراهيم ( تفسير قمى ) ، نوشته علىبن ابراهيم قمى . او كه از بزرگان رجال حديث در شيعه به‌شمار مىرود ، در تفسير خود تنها روايات تفسيرى را از امام‌صادق ( ع ) نقل كرده است . پنج . البرهان فى تفسير القرآن ، تأليف سيد هاشم سليمان بحرانى ( 1109 ق ) كه مشتمل بر روايات اهل‌بيت ( عليهم السلام ) درباره آيات قرآنى است . شش . تفسير نورالثقلين ، تأليف عبدالعلى بن جمعه حويزى ( 1112 ق ) كه در آن روايات واردشده از اهل‌بيت ( عليهم السلام ) را گردآورده ، ولى متن آيات را نياورده است . « 1 » 2 . تفسير عقلى : در مقابل شيوه تفسير حديثى ، روش جديدى پديدار شد كه بر پايه آن ، آيات قرآن با معيارهاى عقلى ، فلسفى و كلامى ، تفسير مىگشت . اين روش پس از پيدايى و گسترش بحث‌هاى كلامى و آشنايى با فلسفه ، در ميان مسلمانان به‌وجود آمد . به چند نمونه از تفاسيرى كه با اين روش نگاشته شده ، اشاره مىكنيم : يك . مفاتيح الغيب ( تفسير كبير ) ، تأليف فخر رازى است . او در تفسير خود آيات قرآنى را برپايه عقايد خود كه همان اشعرىگرى است ، تفسير نموده ، آرا و باورهاى معتزله را نيز مطرح و هر يك را رد مىكند . دو . الكشاف عن حقايق التنزيل ، نوشته ابوالقاسم محمود زمخشرى ( 538 ق ) . اين تفسير كه همسو با ديدگاه‌هاى معتزله نوشته شده ، افزون بر بيان عقايد معتزله ، از نظر لغوى و ادبى نيز درخور توجه است . سه . تفسير القرآن‌الكريم ، تأليف صدرالمتألهين شيرازى ( 1050 ق ) كه آن را براساس حكمت متعاليه ( همان مكتب فلسفى وى ) نگاشته و در آن كوشيده است به عقيده خود ، پرده از اسرار معانى آيات برگيرد . « 2 » 3 . تفسير عرفانى و صوفىگرانه : در اين شيوه تفسيرى به ظاهرِ آيات قرآنى توجهى نمىشود ، بلكه از آيات ، معانى عرفانى و اشراقى و سير و سلوكى استنباط مىگردد . برخى از تفاسيرى كه

--> ( 1 ) . همان ، ص 210 و 211 . ( 2 ) . همان ، ص 211 و 212 .