فكر و سخن و روش و عمل بنگريد . سخنان رستم مورد پذيرش آنان قرار نگرفت . رستم ديد هم‌عقيده و هم‌فكرى ندارد و راه‌حلى نيافت . سرانجام آماده كارزار شد و چنان شكستى خورد كه تاريخ كمتر به‌ياد دارد . او جان خويش را نيز در راه خيره‌سرى ديگران از دست داد . « 1 » عوامل شكست سپاهيان يزدگرد يكى از معماهاى پيچيده تاريخ ، اين است كه چگونه گروهى تازه‌مسلمان ، بدون پشتوانه علمى و فاقد همه‌گونه امكانات رزمى پيشرفته ، توانستند به‌سادگى در برابر دو قدرت بزرگ جهان و ارتش‌هاى مجهز به سلاح‌هاى پيشرفته به پيروزى برسند و قدرت سومى به‌وجود آورند كه بر همگان غلبه نمايند ! حقيقت اين است كه ارتش اسلام به‌تنهايى بر روم و ايران پيروز نشد ، بلكه اين مردم ايران و روم بودند كه به استقبال اسلام رفتند ؛ چراكه اين آيين را از ارزش‌هايى برخوردار مىديدند كه دورانى طولانى ، خود از آن محروم بودند . به‌ديگر سخن ، وضع طبقاتى رقت‌بار حاكم بر ايران و بودجه‌هاى بسيار كمرشكن كه با وضعِ ماليات سنگين بر مردم تحميل مىشد و از سوى ديگر ، بىبندوبارى دربار ساسانى ، مردم را نسبت به حاكميت موجود سخت بدبين كرده بود . ازاين‌رو ، گروهى از پيروزى مسلمانان استقبال مىكردند و عده‌اى نيز بىتفاوت بودند و انگيزه جنگ و تحمل تلفات نداشتند . مردم عرب نيز كه با تمدن‌هاى مجاور خويش از جمله ايران و روم رابطه تجارى داشتند ، خود از اين واقعيت مطلع بودند و پيروزى خويش را باور داشتند .

--> ( 1 ) . اقتباس از : مطهرى ، داستان راستان ، ص 143 - 132 ؛ به نقل ابن‌اثير ، الكامل فى التاريخ ، ج 2 ، ص 321 - 319 ، وقايع سال 14 ؛ نيز بنگريد به : نويرى ، نهاية الارب ، ج 4 ، ص 175 . بلاذرى مىنويسد : رستم در نبرد قادسيه چهار هزار تن همراه داشت و آنان را سپاه شهانشاه مىناميدند . ايشان امان خواستند ، بر اين شرط كه هرجا متمايل باشند اقامت كنند و با هركه خواهند حليف شوند و در حق ايشان عطايا مقرر گردد . خواسته آنان پذيرفته شد و با زهره بن حويه سعدى از بنوتميم ، حليف شدند . سعد آنان را در جايى كه خواستند منزل داد و براى هركدام از ايشان هزار [ درهم ] مقرر داشت ! اين عجمان بزرگى داشتند كه او را ديلم مىخوانده‌اند و حمراء ديلم از همين‌جا مصطلح شده است . ( بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 398 )