از حكومت مركزى و وادار كردن امام على عليه السلام به پذيرش فرماندارى معاويه بر شام است . براى عراقيان ، تعيين معاويه به خلافت ، تداعىكننده روزگار خليفه سوم بود و بلكه سخت‌تر از آن ؛ زيرا معاويه از عراقيان در قيام عليه عثمان و مشاركت فعالشان در نبرد جمل و صفين ، كينه‌اى ديرين در دل داشت . بنابراين ره‌آورد خدعه و سطحىنگرى و ظاهرانديشى ، چيزى نبود جز اختلافات داخلى و تعميق شكاف‌هاى قومى و آشوب و جنگ داخلى و نيز شكل‌گيرى جريان افراطى تحجر و سطحىگرايان كه در مدتى كوتاه دامن‌گير جامعه اسلامى شد و اولين ثمره ناميمون آن نيز پيدايى جريان خوارج و رخداد جنگ نهروان بود . پيش از بررسى اين پيامد مهم جنگ صفين و شكست حكميت ، به چند مهم در جنگ صفين اشاره مىشود : يكى از صحنه‌هاى جالب در اين جنگ ، حضور زنان برجسته و فداكار همراه سپاه امام‌على عليه السلام است . يكى از محققان معاصر در اين باب مىنويسد : شمارى از زنان كوفى نيز در صفين حضور داشتند و با اشعارى كه مىسرودند و در آنها از امام عليه السلام ستايش كرده ، فضايل آن حضرت را بازگو كردند [ و ] سپاه عراق را بر ضد شاميان تحريض مىكردند . « 1 » از آن ميان مىتوان اين زنان را نام برد : سوده دختر عمارهء همدانى ، جروه دختر مرة بن غالب تميمى ، ام سنان ، زرقا دختر عدى همدانى و ام‌الخير كه اشعار او در سرزنش معاويه و دفاع از امام عليه السلام معروف است . « 2 » يكى ديگر از صحنه‌هاى به‌يادماندنى صفين ، وداع امام عليه السلام با شهيدانى است كه از ياران بزرگ او بودند : بندگان نيك خداوند آهنگ رفتن كردند و ارزش‌هاى ناچيز و ناپايدار دنيا را بر ارزش‌هاى فراوان و فناناپذير آخرت برگزيدند . آرى ، برادران همرزمى كه خونشان در صفين فروريخت ، از اينكه امروز زنده نيستند - تا خوراكشان غم و نوشابه‌شان خوناب دل باشد - هيچ زيانى نكرده‌اند . آنان به ديدار خداوند شتافتند ؛ پس پاداششان را به كمال پرداختند .

--> ( 1 ) . رسول جعفريان ، تاريخ سياسى اسلام ( تاريخ خلفاء ) ، ج 2 ، ص 300 . ( 2 ) . بنگريد به : عباس بن به كار ، الوافدات من النساء على معاوية ، تحقيق سكينه شهابى ، ص 29 و 36 ؛ ابومحمد احمد بن اعثم كوفى ، الفتوح ، ج 3 ، ص 142 .